Τσέχωφ: ο «Πόντιος» που είναι πιο επίκαιρος από ποτέ

ΕΚΑΤΟΝ ΠΕΝΗΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΘΗΚΑΝ ΧΘΕΣ ΑΠΟ ΤΗ
ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΠΟΥ ΗΤΑΝ ΡΩΣΟΣ ΑΛΛΑ ΕΓΙΝΕ ΚΑΙ
ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ, ΠΟΥ ΗΤΑΝ ΓΙΑΤΡΟΣ ΚΑΙ ΕΓΙΝΕ ΠΟΙΗΤΗΣ,
ΠΟΥ ΚΑΤΑΤΑΣΣΕΤΑΙ ΣΤΟΝ 19οΑΙΩΝΑ ΑΛΛΑ ΑΝΗΚΕΙ
ΣΤΟΥΣ ΑΙΩΝΕΣ- ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΠΟΥ ΚΟΙΤΑΞΕ ΚΑΤΑΜΑΤΑ
ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΧΩΡΙΣ ΠΟΤΕ ΝΑ ΧΑΣΕΙ ΤΟ ΧΙΟΥΜΟΡ ΤΟΥ
Ήταν κι αυτός Πόντιος! Ο Αντόν Τσέχωφ. Στο Ταγκανρόγκ της τσαρικής Ρωσίας γεννήθηκε. Ένα μικρό λιμάνι της Αζοφικής Θάλασσας- της απόληξης της Μαύρης Θάλασσας, του δικού μας Εύξεινου Πόντου δηλαδή. Το Ταϊγάνιον των Ελλήνων. Που η κοινότητά τους, η οποία δημιουργήθηκε εκεί επί Μεγάλης Αικατερίνης από πρόσφυγες των Ορλοφικών που διέπρεψαν ως έμποροι, ανθούσε- βλέπε Βαρβάκης, Βαλλιάνοι, Σκαραμαγκάς…17- 29 με το ισχύον ημερολόγιο- Ιανουαρίου του 1860.

Εκεί, λοιπόν, τότε, σαν και χθες, 150 ακριβώς χρόνια πριν, γεννήθηκε ο Αντόν Τσέχωφ- ο γιος του μικρομπακάλη, ο γιατρός που πάλεψε με την επιδημία χολέρας, ο άντρας που αγωνίστηκε από το μετερίζι του για τη βελτίωση του άθλιου τσαρικού σωφρονιστικού συστήματος- τον οποίο η ρωσική λογοτεχνία επρόκειτο να τοποθετήσει πλάι στον Ντοστογιέφσκι και στον Τολστόι- στην πρώτη, πρώτη σειρά. Ο συγγραφέας των «χαμηλόφωνων» θεατρικών έργων, των λαμπερών μονόπρακτων, των απολαυστικών διηγημάτων, που «ξεχάστηκε» στην πατρίδα του στα δύσκολα σταλινικά χρόνια ως «εκφραστής της μπουρζουαζίας», αλλά όταν επέστη ο χρόνος κέρδισε το χαμένο έδαφος ως εκφραστής του αιώνιου ανθρώπουτου μικρού, του γελοίου, του θλιβερού, του χωρίς ελπίδα, που πάντα όμως βρίσκει το κουράγιο και το χιούμορ να συνεχίζει. Γι΄ αυτό ίσως ο Αντόν Τσέχωφ αποδεικνύεται ο πιο σύγχρονος των κλασικών- ο πιο ανθεκτικός. Δεν είναι τυχαίο πως αυτή τη στιγμή στην Αθήνα παίζονται ή ετοιμάζονται πέντε παραστάσεις Τσέχωφ…

Τι πιστεύουν οι σκηνοθέτες των πέντε παραστάσεων ότι κρατάει τον Τσέχωφ τόσο επίκαιρο- ίσως και πιο επίκαιρο από την εποχή του;

«Ο βασικός λόγος είναι», λέει ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου Γιάννης Χουβαρδάς που έχει ανεβάσει φέτος εκεί τον «Θείο Βάνια», «ότι έγραφε ανοιχτά, απροκάλυπτα και πολυδιάστατα. Και όχι για ακραίες καταστάσεις αλλά για εκείνα τα καθημερινά αισθήματα που καθορίζουν όλη την ανθρώπινη ύπαρξη, για θέματα που συνεχίζουν να απασχολούν όλη την ανθρωπότητα».

«Ο Τσέχωφ θα είναι απολύτως αναγκαίος όσο υπάρχει θέατρο γιατί αντιπροσωπεύει κάτι ξεχωριστό και μοναδικό». Ο ρωσοθρεμμένος Στάθης Λιβαθινός φέτος έκανε τον πρώτο του Τσέχωφ, τον «Βυσσινόκηπο» για την «Πράξη» της Μπέττυς Αρβανίτη. «Κάθε τόσο οι άνθρωποι του θεάτρου θα έχουν ανάγκη την επιστροφή του. Πρόκειται για φαινόμενο που συνδυάζει την ποίηση, την ομορφιά και τον ρεαλισμό. Οι ήρωές του είναι πιο διάσημοι απ΄ αυτόν».

Ο Νίκος Δαφνής έχει ανεβάσει με τον τίτλο «Και εσείς μολότοφ, κύριε Τσέχωφ;» στο θέατρό του μία παράσταση που τη συγκροτούν τα μονόπρακτα του Τσέχωφ «Η αρκούδα» που έχει ο ίδιος σκηνοθετήσει, «Πρόταση γάμου» που σκηνοθέτησε η Νανά Νικολάου και το διασκευασμένο για το θέατρο διήγημά του «Έργο τέχνης» που υπογράφει ο Γιώργος Γεωγλερής. «Η ίδια η ζωή τον κάνει επίκαιρο», κατά τον Νίκο Δαφνή. «Που αλλάζει δίχως να κοιτάζει τη δικιά μας μελαγχολία. Τα γεγονότα να τρέχουν κι εμείς απομείναμε να περιμένουμε μιαν “άνοιξη”, που- κι όταν έρθει- θα μας βρει ανίκανους να την υποδεχτούμε».

Ο Δημήτρης Ξανθόπουλος ετοιμάζει σε χώρο εναλλακτικό, με την ομάδα «Ρequod» που έχουν συγκροτήσει με την Αγγελική Παπαθεμελή και άλλους ηθοποιούς της νεώτερης γενιάς, τον «Γλάρο». «Κάποια έργα», λέει, «καταφέρνουν να είναι επίκαιρα γιατί σε κάθε εποχή οι άνθρωποι βασανίζονται από τα ίδια προβλήματα, τις ίδιες αγωνίες. Αυτό που κάνει τον Τσέχωφ, όπως και κάθε μεγάλο συγγραφέα, όχι απλώς επίκαιρο αλλά σπουδαίο, είναι ότι καταφέρνει να εκφράσει αυτές τις αγωνίες και να αναγάγει σε τεράστιες, στιγμές που εκ πρώτης όψεως φαίνονται ασήμαντες». Ο Δημήτρης Καραντζάς που ανέβασε «Ιβάνοφ» με την ομάδα «Grasshopper» σε ένα θεατράκι είναι ο νεώτερος: «Αυτό που με συγκινεί στον Τσέχωφ είναι η βαθιά του έγνοια και η κατανόηση για το βάσανο των ανθρώπων. Και η αντικειμενικότητά του. Σε όλα τα έργα του μοιάζει σαν να παρακολουθεί από κοντά τις περιπέτειες των προσώπων του, να τις διασκεδάζει, να τις κοροϊδεύει, να τις υπερασπίζεται, να τις σιχαίνεται. Αλλά ποτέ δεν υπογραμμίζει ούτε δείχνει με το δάχτυλο».

Χρειάζεται «εκσυγχρονισμό» ο Τσέχωφ για να σταθεί σήμερα στη σκηνή;

«Τίποτα δε χρειάζεται, τίποτα» λέει ο Δημήτρης Ξανθόπουλος. «Απλώς όλα χρειάζονται σεβασμό και αγάπη. Και δουλειά. Και, όπως λέει η Νίνα στην τέταρτη πράξη του “Γλάρου”, πίστη».

Και ο Νίκος Δαφνής: «Στα έργα του Τσέχωφ οι ήρωες δεν έχουν να αντιμετωπίσουν πάθη μεγάλα και καταστάσεις τραγικές αλλά την πλήξη τους, τη μίζερη καθημερινότητα που βιώνουν, τη θλίψη της αποτυχίας τους, τη μελαγχολία του ανικανοποίητου, τη διάψευση των ελπίδων τους, την απαξίωση των το πάλαι ποτέ ιδανικών τους. Αυτές όμως είναι καταστάσεις αναγνωρίσιμες και δεν νομίζω ότι ο εκσυγχρονισμός ή η μεταμοντέρνα σκηνοθετική γραμμή θα τις κάνει πιο αναγνωρίσιμες».

«”Εκσυγχρονισμό” χρειάζεται η “σύγχρονη” δραματουργία, όχι ο Τσέχωφ» επισημαίνει ο Δημήτρης Καραντζάς. «Τα έργα του, πλήρη νοημάτων, με πραγματικούς χαρακτήρες, αποτελούν ολοκληρωμένη αφήγηση από μόνα τους. Αυτό που χρειάζεται είναι το υλικό του Τσέχωφ να μην αντιμετωπίζεται μουσειακά. Βλέπεις συχνά παραστάσεις έργων του που κάνουν focus στο σαμοβάρι, την αξιοπρέπεια και σε μια, κακώς νοούμενη, “ατμόσφαιρα”. Υλικά που ασφαλώς υπάρχουν στον Τσέχωφ, αλλά που ο ίδιος τα χρησιμοποιεί σαν εργαλεία για να μιλήσει για άλλα πράγματα, πιο απτά και επίκαιρα στο σήμερα». «Δεν ξέρω τι σημαίνει “εκσυγχρονισμός” στο θέατρο. Αν εννοείτε την τέχνη της σκηνοθεσίας αυτή, έτσι κι αλλιώς, δεσμεύεται από το εδώ και τώρα. Και της υποκριτικής πόσω μάλλον. Εκεί βρίσκεται η ευλογία και η δυσκολία. Είναι αδιανόητο ένας καλλιτέχνης να σκέφτεται στο θέατρο “χθες ή αύριο;”. Πάντως στην τέχνη του θεάτρου μπορούν να συμβούν τα πάντα, το θέμα είναι πώς γίνονται. Έχω δει πειραματικούς Τσέχωφ απίστευτα βαρετούς όσο και ακαδημαϊκούς Τσέχωφ που άφησαν εποχή».

Ο Γιάννης Χουβαρδάς είναι λακωνικός: «Σ΄ αυτό το ερώτημα μπορώ να απαντήσω μόνο μέσα από τις παραστάσεις μου».