Η αλληγορία του Σάτυρου

«Το να αγαπάς τη ζωή είναι πιο δύσκολο από το να οργίζεσαι». Αυτό πιστεύει ο βραβευμένος Ρώσος συγγραφέας Βλαντίμιρ Μακάνιν, και το δείχνει στον Τρόμο (Καστανιώτης, ωραία μτφ. της Αλεξάνδρας Ιωαννίδου)- το καινούργιο του μυθιστόρημα που λειτουργεί ως μεταφορά για τη συνάντηση της παλαιάς με τη νέα Ρωσία, της Ρωσίας του Μπρέζνιεφ με τη Ρωσία του Γιέλτσιν και του Πούτιν. Συγγραφέας μοντερνιστής που προκάλεσε αίσθηση στα 28 του (1965), κι έπειτα περιθωριοποιήθηκε και σιώπησε για μια εικοσαετία σχεδόν, ο Μακάνιν απέκτησε φήμη τόσο στη χώρα του όσο και στη Δύση κατά τη δεκαετία του ΄90. Αυτό, χάρη στις νουβέλες ή στα μυθιστορήματά του που θέτουν ηθικά διλήμματα κι αναστοχάζονται τον ψυχολογικό αντίκτυπο των κοινωνικών-πολιτικών εμπειριών στην πρώην ΕΣΣΔ. Εβδομήντα δύο χρονών σήμερα, είναι 68 όταν γράφει τον Τρόμο και ξαφνιάζει με την τόλμη του. Πρόκειται για μια σύγχρονη παραλλαγή του κλασικού μύθου του Σάτυρου και της Νύμφης, με πρωταγωνιστή-αφηγητή έναν πρώην Σοβιετικό πολίτη που αρνείται να συνταξιοδοτηθεί σεξουαλικά. Ζει στην παράγκα μιας μίζερης ντάτσας στα προάστια της Μόσχας, και τις νύχτες με φεγγάρι γλιστράει αθόρυβα στις γειτονικές ντάτσες και στα κρεβάτια των μισοκοιμισμένων νεαρών γυναικών που οι άντρες ή οι εραστές τους απουσιάζουν. Εκείνες σοκάρονται όταν συνειδητοποιούν πως τις παραπλάνησε και τις «κανονίζει» ένας «παππούς», αλλά τελικά γλυκαίνονται από τις επιδόσεις του και τον προστατεύουν από τους μαινόμενους συντρόφους τους. Η διαφορά εδώ είναι ότι η τρομάρα, η ταραχή, η αναστάτωση, δεν αφορά τόσο τις σύγχρονες νύμφες όσο τον «σάτυρμαν»- όπως αποκαλεί τον πρωταγωνιστή ο τοπικός ψυχίατρος. Αψηφώντας δηλαδή την κοινωνική ορθότητα ο συγγραφέας κάνει μια απολογία του γερο-τράγου διαβάζοντας τον μύθο όπως τον διάβασαν τον 17ο και 18ο αιώνα ο Πουσέν, ο Βατό, ο Βάουτερς και άλλοι ζωγράφοι της «ερωτικής πανδαισίας», που ανέδειξαν τον δισταγμό, τη συστολή, την αγωνία του Σάτυρου μπροστά στην έκσταση της Νύμφης. Ο ερωτύλος ήρωας του Μακάνιν γραπώνεται από την αληθινή ζωή για να μην αποκοιμηθεί όπως άλλοι της γενιάς του, με την εικονική απόδραση ή τη νοσταλγία που του προσφέρει η τηλεόραση.

Γύρω του, από τη μια ο ξεκουρδισμένος μικρανιψιός του που επιστρέφει από τον πόλεμο στην Τσετσενία και βουλιάζει στην απραξία, κι απ΄ την άλλη μια πλούσια πινακοθήκη γυναικών (οι αισθησιακές, οι διεκπεραιωτικές, οι πονηρές, εκείνες που θέλουν μπλα-μπλα, οι άλλες που θέλουν την τηλεόραση ανοιχτή κ.ο.κ). Στο φόντο, η ζωή στη μετασοβιετική Ρωσία με την αναδυόμενη ελεύθερη οικονομία, με τις συγκρούσεις μεταρρυθμιστών και εθνικιστών, και με την καταστολή το 1993 της ανταρσίας των βουλευτών από τον Γιέλτσιν, με στρατιωτική επέμβαση στο κτίριο της Βουλής.

«Αυτοί που μας ακολουθούν δεν έχουν πνοή» σχολιάζει κάποια στιγμή ο γέρος ενώ προσπαθεί, μέσα στη βαβούρα των ταραχών, να βοηθήσει ένα νυμφίδιο με στερητικό σύνδρομο. «Έχουν ζωή, αλλά μέσα τους δεν βρίσκεις αυτό που σιγόβραζε, αυτό που ακόμα σιγοβράζει μυστικά μέσα μας». Ο ήρωας του Μακάνιν αντιπροσωπεύει την απερχόμενη «γενιά της αλλαγής» σε μια νεόκοπη δημοκρατία που ακόμα βρίσκεται σε μεταβατικό στάδιο. Κι αυτή η αυτοκαταστροφική κοπελίτσα, τού θυμίζει τη «Ρωσία που προσπαθεί να κατανικήσει μέσα της τον αιώνιο εθισμό της στο ναρκωτικό της απολυταρχίας». Με αντίστοιχο τρόπο λειτουργεί στο βιβλίο και η αντιδιαστολή του υπερδραστήριου «σάτυρμαν» με τον σχεδόν ανίκανο μικρανιψιό του- εκπρόσωπο της «αποχαυνωμένης νεολαίας», που μαραίνεται πίνοντας, καπνίζοντας και παίρνοντας χάπια μέχρι να καταλήξει υποχείριο των «γκάνγκστερ της αγοράς». Κάπου κάπου μάλιστα, ξυπνάει μέσα στον πρωταγωνιστή ο παλιός σοβιετικός εαυτός του, έτοιμος να αγωνιστεί και να χτυπηθεί με τα λάθη, την παθολογία, τους εχθρούς των Ρώσων. Όμως, όπως διαπιστώνει, «ακόμα και με τη φώτιση του σοβιετικού πειράματος δεν είμαι σε θέση να αναμετρηθώ με μια ολόκληρη εποχή υποβάθμισης». Όλα αυτά τα σχόλια είναι κεντημένα σαν ψίθυροι στη βασική πλοκή που παρακολουθεί τις μικρο-περιπέτειες του αμετανόητου γερο-εραστή. Περιπέτειες ιδωμένες με χιούμορ και τρυφερότητα, οι οποίες ωστόσο κάποια στιγμή ξεχειλώνουν και γίνονται βαρετές και άνοστες. Δεν έχουμε εδώ ένα κορυφαίο έργο όπως το Αντεργκράουντ-ένας ήρωας του καιρού μας ή το Τραπέζι με τσόχινο τραπεζομάντιλο και καράφα στη μέση (Καστανιώτης). Ο Τρόμος είναι πιο εύπεπτος. Παρόλα αυτά ο Μακάνιν κερδίζει τον αναγνώστη με τη γραφή του που είναι συνειρμική και απογειώνεται σε παραληρηματικές ή σουρεαλιστικές περιγραφές μιας ατμόσφαιρας ασφυκτικής και παράλογης. Κι αν έτσι νιώθουν οι παλιοί για τη μετασοβιετική Ρωσία, τουλάχιστον υπάρχει το σεξ, απελευθερωμένο από τα ταμπού του, σαν καυτός πυρήνας ενός δυναμικού αυριανού κόσμου.

Το πιο ενδιαφέρον με τον Βλαντίμιρ Σιμιόνοβιτς Μακάνιν είναι ότι δεν υπήρξε ποτέ μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, αλλά δεν ανήκε ούτε στο κύκλωμα των αντιφρονούντων «που είχαν πολύ αυστηρές δομές και ιεραρχία παρόμοια με την κομματική». Ήταν ανέκαθεν ένας αντιεξουσιαστής (και το πλήρωσε), με μυαλό (και έπαθλα) σκακιστή, με επαγγελματική εμπειρία μαθηματικού και με κουλτούρα μεικτή, ρωσική και δυτικοευρωπαϊκή, χάρη στις συμπληρωματικές κινηματογραφικές σπουδές του. Όλα αυτά ακόνισαν τη ματιά και τη σκέψη του. Για τα υπόλοιπα ευθύνεται η σλάβικη ψυχή του και… ενδεχομένως η φτωχική ξύλινη ντάτσα του, δυο ώρες έξω από τη Μόσχα!