«Ακόμα κι ο αέρας είναι φασίστας»

ΙΣΠΑΝΙΚΟΣ ΕΜΦΥΛΙΟΣ. 25 ΜΑΪΟΥ 1939, ΤΟ ΠΛΟΙΟ
«SΙΝΑΙΑ» ΑΝΑΧΩΡΕΙ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΞΙΚΟ. ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΤΩΜΕΝΟ
ΜΕ ΙΣΠΑΝΟΥΣ ΠΟΥ ΠΑΡΕΔΩΣΑΝ ΤΑ ΟΠΛΑ.
Ο ΑΝΤΡΕΣ ΤΡΑΠΙΕΓΙΟ ΓΡΑΦΕΙ ΕΝΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ
ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΤΩΝ ΧΑΜΕΝΩΝ.
ΔΥΣΤΥΧΙΑ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΕΙΟ. ΗΡΩΕΣ ΠΟΥ
ΠΟΛΕΜΟΥΝ ΝΑ ΔΙΑΣΩΣΟΥΝ ΤΟ ΠΟΛΥΤΙΜΟΤΕΡΟ:
ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑ
Ο ισπανικός εμφύλιος είναι το θέμα με τη μεγαλύτερη βιβλιογραφία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Φαλαγγίτες, μοναρχικοί, Μαυριτανοί, κομμουνιστές, σοσιαλιστές, αναρχικοί. «Μας πολέμησαν με τα χειρότερα όπλα: την προδοσία, τους μισθοφόρους, την Εκκλησία», διαπιστώνει ο αφηγητής, που ανήκει στην πλευρά των ηττημένων. Περιγράφει στεγνά: «Οι φαλαγγίτες εκτελούν όσους ήταν δημοκρατικοί, οι μοναρχικοί όσους δεν πήγαιναν στην εκκλησία και οι Μαυριτανοί βιάζουν συστηματικά τις χήρες και τα ορφανά κορίτσια». Και συνεχίζει: «Το πρώτο πράγμα που χάνεται σε έναν πόλεμο είναι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια». Δεν μιλάει θεωρητικά. Πατά σε αναβράζουσα εμπειρία.

Ο πενηνταεξάχρονος Αντρές Τραπιέγιο είναι πεζογράφος, ποιητής και δοκιμιογράφος. Έχει εκδώσει περισσότερα από πενήντα βιβλία. Στο μυθιστόρημά του Μέρες και Νύχτες καταπιάνεται με το μέγα θέμα του ισπανικού εμφυλίου. Ιστορία και λογοτεχνία συνομιλούν και αντικρύζονται. Ο Τραπιέγιο, με μια μυθοπλαστική ντρίμπλα, ανακοινώνει στην εισα- γωγή του βιβλίου: «Ετούτο το καλοκαίρι ακούστηκαν στην Ισπανία έγκυρες φωνές που μας βεβαίωσαν ότι το μυθιστόρημα πέθανε ή ότι- εν πάση περιπτώσει – βρίσκεται σε κωματώδη κατάσταση. Αυτό που αντίθετα δεν φαίνεται να πεθαίνει ποτέ είναι η πραγματικότητα, που συχνάιδίως όταν σφύζει από ζωή- είναι πολύ πιο συναρπαστική από οποιαδήποτε μυθοπλασία».

Με άλλα λόγια: Τι θέλετε, εντιμότατοι κύριοι κριτικοί και αξιότιμοι κύριοι αναγνώστες; Θέλετε ζωντανή μαρτυρία; Ιδού, λοιπόν. Έψαχνα στη βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Πάμπλο Ιγκλέσιας της Μαδρίτης κάτι άσχετο και έπεσα πάνω στο ημερολόγιο του Χούστο Γκαρθία. Σας το μεταφέρω, χωρίς να προσθέσω λέξη.

Έτσι λοιπόν ο Τραπιέγιο παίζει με το ισχυρότερο μυθοπλαστικό τέχνασμα: Ακούστε με. Όσα λέω είναι ωμή αλήθεια. Ο αφηγητής μου τα είδε και τα έζησε. Εγώ, ο συγγραφέας, υπογράφω απλώς τον πρόλογο και τον επίλογο του βιβλίου.

Δηλητήριο
Η ιστορία έχει ως εξής: Στις 25 Μαΐου 1939, το πλοίο «Sinaia» αναχωρεί για το Μεξικό. Είναι φορτωμένο με 1.599 επιβάτες. Όλοι τους ανήκουν στους ηττημένους του ισπανικού εμφυλίου. Από τις 50.000 αιτήσεις που κατατέθηκαν, επιλέχθηκαν 1.599. Είναι άνθρωποι που πολέμησαν, έχασαν, επέζησαν. Ισπανοί δημοκράτες που παρέδωσαν τα όπλα. Ζουν στην πιο άγρια εξαθλίωση. «Κανενός το μυαλό δεν μπορεί να χωρέσει την ιδέα ότι, παρ΄ όλο που ήμασταν καλύτεροι και περισσότεροι, χάσαμε τον πόλεμο», σημειώνει ο αφηγητής.

Ο Χούστο Γκαρθία είναι 22 ετών όταν χάνουν τον πόλεμο. Μέλος του συνδικάτου UGΤ, στον τομέα γραφικών τεχνών. Κρατά ημερολόγιο, γιατί θέλει να αφήσει πίσω του κάτι. Θέλει να κρατήσει το μυαλό του ζωντανό. «Γράφω για να μη σκέφτομαι και να μη φοβάμαι», σημειώνει.

Το ημερολόγιο αρχίζει με την ήττα των δημοκρατικών στον εμφύλιο. Οι ηττημένοι έχουν χάσει το ηθικό τους. Οι αγριότητες του πολέμου συνεχίζονται. Ο αφηγητής δεν χαρίζεται στους κομμουνιστές. Το δηλητήριο της ειρωνείας του υποσκάπτει τα ιδεολογικά τοτέμ. Οι κομμουνιστές δεν μοιράζονται φαΐ με τους συμπολεμιστές, ασκούν ιδεολογική τρομοκρατία, σκοτώνουν όποιον δεν είναι με το μέρος τους, βρίσκουν διέξοδο στη μαμά Ρωσία.

Ο Χούστο Γκαρθία βγαίνει στα βουνά, περνά τα σύνορα.

Καταφεύγει στη Γαλλία, μαζί με άλλους, όταν καταρρέει το ισπανικό μέτωπο. Στον καταυλισμό προσφύγων του Αγίου Κυπριανού, στη Νοτιοανατολική Γαλλία, αντικρύζει για πρώτη φορά θάλασσα. Μαγεύεται. Εκεί, κάτω από συνθήκες έσχατης ταπείνωσης, περνά ξυστά από την τρέλα. Τον σώζει ο Τόμας Λέχνερ, ένας προικισμένος και μυστικοπαθής στρατιώτης από τις Διεθνείς Ταξιαρχίες, ο οποίος τελικά αποδεικνύεται μισός Γάλλος, γόνος μιας μεγαλοαστής δευτεροπαντρεμένης καλλονής.

Ο αφηγητής, με τη βοήθεια του Λέχνερ, καταφεύγει στην αρχή στην Τουλούζη, στο έλεος μιας τυραννικής σπιτονοικοκυράς. Οι Γάλλοι είναι αφιλόξενοι. Οι «ξένοι» έχουν γραμμένο στο μέτωπο ότι έχασαν τον πόλεμο. Κανείς δεν τους θέλει. Τα ίδια και στο Παρίσι. Ο Λέχνερ φέρνει σε επαφή τον αφηγητή με κάτι φίλους του. Φαμφαρόνοι ιδεολόγοι, προσπαθούν να εξηγήσουν στον διαλυμένο στρατιώτη τα γεγονότα. Ο Λέχνερ κρατά πιστόλι. Αυτό ξελασπώνει τους δύο φίλους στις πιο κρίσιμες στιγμές. Ο Λέχνερ δεν διστάζει να εκβιάσει με αυτό- και να επιβάλει τις αρχές δικαίου, που καθώς φαίνεται δεν γίνονται αποδεκτές με συζητήσεις.

Με το πιστόλι λοιπόν ανεβαίνουν στο πλοίο «Sinaia» μαζί με τους υπόλοιπους πρόσφυγες. Οι συνθήκες του ταξιδιού είναι εξευτελιστικές. Παιδιά πεθαίνουν από έλλειψη φαρμάκων. Οι ιθύνοντες έχουν βρει τρόπο να πλουτίσουν στην πλάτη των προσφύγων. Η ωραία Κλάρα ταξιδεύει κι αυτή. Τη συνοδεύει ο παλιός λοχαγός του αφηγητή, ο Αλμάδα. Ο αφηγητής την ερωτεύεται απελπισμένα. Ο Λέχνερ την ποθεί σιωπηλά. Άλλωστε είχαν μια ταραχώδη σχέση οι δυο τους όταν μαινόταν ο εμφύλιος.

Το πλοίο φτάνει στη Βερακρούθ. Στον επίλογο σημειώνεται η τύχη των ηρώων.