Αισχύλου σκύλευσις

ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ Ο ΜΑΡΞΙΣΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ
ΜΠΑΝΤΙΟΥ ΣΕ ΑΠΑΝΩΤΕΣ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
ΤΟΥ ΑΝΑΛΥΕΙ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗΣ ΠΑΡΑΚΜΗΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ, ΤΗΝ ΕΞΑΘΛΙΩΣΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΚΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ
Την ίδια χρονική περίοδο, ο ανταποκριτής του «Βήματος» από την Κολωνία, ο καλός δημοσιογράφος Σπύρος Μοσκόβου, μας πληροφορεί («Το Βήμα», Σάββατο 28/11/2009) πως ένας Ελληνογερμανός σκηνοθέτης με Γερμανούς ηθοποιούς συνεργάτες σκηνοθέτησε τον «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου σε μια μεταμοντέρνα εκδοχή, όπως αυτές που και εδώ απολαύσαμε καγχάζοντες και άλλως ενθουσιώντες από ξένους (ο Ελληνογερμανός Κώστας Παπακωστόπουλος, διαβάζω, είναι μαθητής του γνωστού και μη εξαιρετέου Ντίμιτερ Γκότσεφ, του περσινού χασάπη των αισχυλικών «Περσών») αλλά και Έλληνες μαϊμουδίζοντες. Μόλις πρόπερσι είδαμε την ελληνική μεταμοντέρνα «προσφορά» του «Αγαμέμνονα» με τον Χορό να πέφτει στα τέσσερα και να γαβγίζει, να αλυχτά και να μαρκαλιέται στα μπατζάκια του Αργείου βασιλιά.

Διαβάζει κανείς τις προγραμματικές δηλώσεις του σκηνοθέτη της κολώνιας παράστασης και δεν μπορεί να διαφωνήσει. Γράφει: «Δεν τίθεται καν δίλημμα μιας μουσειακής παρουσίασης του αρχαίου μύθου ή μιας σύγχρονης διασκευής του. Το ζητούμενο είναι σαφώς η προσωπική τοποθέτηση πάνω στο αρχαίο υλικό. Αυτό που ενδιαφέρει είναι η αξιοποίηση ή η αναγέννηση του μύθου στη σημερινή εποχή, ώστε μέσα από μια μεταφορά ή μια σκοτεινή παρομοίωση τα λόγια μας να αποκτήσουν άλλη διάσταση, άλλη βαρύτητα».

Λαμπρά! Αυτό έκαναν ο Θωμάς Οικονόμου (1903), ο Φώτος Πολίτης (1932), ο Ροντήρης (1949), ο Μινωτής (1964), ο Μουζενίδης (1972), ο Κουν (1981), ο Ευαγγελάτος (1988), ο Κόκκος, ο Γ. Μιχαηλίδης (δύο φορές) αλλά και ο Πίτερ Χολ, ο Ρανκόνι, ο Στάιν. Τι άλλο έκαναν παρά ζήτησαν και βρήκαν με όση ο καθένας μπορούσε σαφήνεια να βρει λύσεις σύμφωνα με τον προσωπικό του τρόπο ώστε να τοποθετηθεί ερμηνευτικά πάνω στο αρχαίο κείμενο.

Επειδή είναι αυτονόητο πως κάθε μεταφορά στη σκηνή μιας αρχαίας τραγωδίας μεταφρασμένης σε σύγχρονο λόγο, με σύγχρονα εικαστικά, ενδυματολογικά, φωτιστικά αλλά και υποκριτικά μέσα και εργαλεία είναι ΜΙΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑ και κάθε απόπειρα προσέγγισης των μεγάλων θεατρικών κειμένων (Αισχύλου, Σαίξπηρ, Γκαίτε, Γκόγκολ, Μολιέρου, Γκολντόνι κ.λπ.) είναι προσπάθειες φωτισμού σκοτεινών και συχνά δυσπρόσιτων παρομοιώσεων είναι φυσικό ο λόγος μιας σύγχρονης ερμηνείας να έχει άλλη διάσταση και άλλη βαρύτητα.

Ο Αισχύλος, ο μέγας αυτός ποιητής αλλά και ιδρυτής του παγκόσμιου θεάτρου έχει κάτι να πει σήμερα, μας αφορά ακόμη και επειδή δεν είμαστε ηλίθιοι, διαβλέπουμε πως πίσω από το «μύθο» που διαχειρίζεται, μύθο κοινόχρηστο που κυκλοφορεί ασύδοτος αιώνες πριν από αυτόν, είναι το πρόσχημα για να ορθώσει το δικό του κοσμοείδωλο, προϊόν μιας μεγάλης και αποκαλυπτικής εποχής που γέννησε τη φιλοσοφία, τη ρητορική, την ιστορία, τη μουσική τέχνη και επιστήμη, τη χορική και την ελεγειακή ποίηση, τη μνημειακή αρχιτεκτονική και όλες τις αξιωματικές των επιστημών από τη βοτανική και τη μετεωρολογία έως την οικονομική, τη φυσιολογία, τη λοιμωξιολογία κ.λπ. Και βέβαια την πολιτειολογία, την ηθική και τη λογική. Όλα αυτά τα γνωσιολογικά και αισθητικά είδη βρίσκονται εν σπέρματι στο έργο του Αισχύλου. Και γι΄ αυτό μας αφορά.

Δεν μπορώ να φανταστώ πώς ένας καλλιτέχνης, σκηνοθέτης ή ηθοποιός, μεταφραστής ή συνθέτης, θα αποφάσιζε να ασχοληθεί με ένα κείμενο που δεν τον αφορά, απορρίπτει τις ιδέες του, θεωρεί ξεπερασμένες τις αξίες που προβάλλει και δεν του «μιλάει» ως ερεθιστικό αισθητικά πρόβλημα προς λύσιν. Ο μέγας Πίτερ Μπρουκ δεν ανέβασε ποτέ αρχαίο δράμα γιατί για λόγους αισθητικούς, φιλοσοφικούς, ιστορικούς δεν τον ερέθιζε και δεν τον προκαλούσε. Στάση τίμια. Ο σπουδαίος Μένης Κουμανταρέας έγραψε πρόσφατα πως ποτέ δεν μπόρεσε να διαβάσει ολόκληρο τον «Δον Κιχώτη» και ποτέ τους «Δαιμονισμένους» του Ντοστογιέφσκι. Στάση τίμια. Διότι δεν τόλμησε παρ΄ όλα αυτά να γράψει δοκίμια για τον Θερβάντες και τον Ρώσο χριστιανό.

Ας δούμε λοιπόν πώς εφάρμοσε στην πράξη, στη σκηνή ο Ελληνογερμανός σκηνοθέτης τον «Αγαμέμνονα». Κατ΄ αρχάς εξηγεί: «Στη δική μου προσέγγιση η δημοκρατία έχει πλέον εγκαθιδρυθεί εδώ και δυόμισι χιλιάδες χρόνια, οπότε αυτόματα οι βιαιότητες και οι ωμές πράξεις της εξουσίας συντελούνται σε μια δημοκρατική κοινωνία του σήμερα. Και σε αυτή την κοινωνία ο Χορός, λες και βρίσκεται σε νιρβάνα, είναι αδύναμος και παραπαίει, δεν είναι σε θέση να αντιδράσει». Τι διόρθωσε άραγε ο ερίφης. Μήπως στον Αισχύλο ο Χορός αντιδρά και δεν παραπαίει μετά τον φόνο του ηγεμόνα; Πώς υλοποιείται αυτό σκηνικά; Ιδού «ο Χορός των Αργείων είναι μια παρέα λουομένων, μικρογραφία της σημερινής απροσανατόλιστης μαζικής κοινωνίας, με προκεχωρημένη ανεπάρκεια πολιτικής σκέψης, με πληθώρα προσωπικών αδιεξόδων. Στη μικρογραφία αυτή διακρίνουμε τον διανοούμενο, τον λαϊκό τύπο που ονειρεύεται διακοπές στη Μαγιόρκα, τη φιλάρεσκη πλούσια κυρία αλλά και την κάπως αφελή οικολόγο»!!

«Η δολοφονία του Αγαμέμνονα, η ένοχη συνέργεια της Κλυταιμνήστρας και του Αιγίσθου θα μπορούσαν να είναι εξίσου μια είδηση στο αστυνομικό δελτίο ή ένα βίαιο σκάνδαλο σε κάποιο προεδρικό μέγαρο. Και η Κασσάνδρα, την οποία φέρνει ο άναξ μαζί του από την Τροία, είναι μια ξένη, ίσως από το Αφγανιστάν ή από το Πακιστάν, μια σκούρα μορφή σαν νυχτερίδα, μεταφορά για όλες τις δικές μας ξενοφοβικές τάσεις».

Ακούστε τώρα με τι αντικαταστάθηκε ο Λόγος του Αισχύλου: «Η ετυμηγορία του Χορού για το έγκλημα είναι ασυνάρτητη- παράλληλες κραυγές και υπεκφυγές από κάθε καίριο νόημα: «υποφέρω από αλλεργία» λέει ο ένας, «θα βγάλω έρπη γρυλίζει η άλλη»!!