Η καπελαδούρα του κασίδη

Δεν συμμερίζομαι καθόλου τη μουρμούρα και τα ξινά σχόλια για τη συγχώνευση του Υπουργείου Πολιτισμού με το Υπουργείο Τουρισμού. Βρίσκω πως ήταν μια γενναία πράξη ρεαλισμού και ειλικρίνειας, που τερματίζει δεκαετίες υποκρισίας.

Όποτε λέμε ότι ο πολιτισμός είναι η βαριά βιομηχανία μας, το κύριο εξαγώγιμο προϊόν μας και άλλα παρόμοια, υπονοούμε τον αρχαίο πολιτισμό. Αλλά δεν θέλουμε να το πούμε ξεκάθαρα, καθότι η συνέχεια του ελληνικού έθνους κ.λπ., ο ελληνικός πολιτισμός είναι ένας και αδιαίρετος κ.λπ.

και, τέλος πάντων, κοντά στον αρχαιοελληνικό βασιλικό ποτίζεται και η ρωμαίικη γλάστρα. Πράγματι, ο αρχαίος πολιτισμός μάς έδωσε τους μόνους τίτλους που είχαμε και έχουμε να επιδείξουμε για την προνομιακή ένταξή μας στον σύγχρονο κόσμο. Μας φέρνει και συνάλλαγμα- πολύ συνάλλαγμα. Είναι αλήθεια ότι στην πνευματική διαχείρισή του δεν διαπρέψαμε. Στην τουριστική εκμετάλλευσή του όμως αποδειχτήκαμε μανούλες. Και το μέλλον, τώρα μάλιστα που έχουμε και το νέο μουσείο της Ακρόπολης, αναμένεται ακόμα λαμπρότερο σ΄ αυτό τον τομέα.

΄Οσο για τον πολιτισμό που παράγουμε σήμερα, αυτός δεν αφορά παρά πέντε- δέκα χιλιάδες κουλτουριάρηδες ΄Ελληνες, σπάνια περισσότερους, συχνά ακόμα λιγότερους. ΄Ωστε δικαιολογημένα το ελληνικό κράτος εμφανίζεται απρόθυμο να τον θεωρήσει εθνική υπόθεση.

Υπάρχει η ρομαντική θεωρία, η οποία έχει πολλούς κήρυκες, αλλά πολύ λίγους αφοσιωμένους οπαδούς, ότι μια χώρα γίνεται γνωστή από τον πολιτισμό της. Καιρός ν΄ ανοίξουν και αυτοί οι λίγοι τα μάτια τους, γιατί στην πραγματικότητα συμβαίνει το αντίστροφο. Ο πολιτισμός μιας χώρας γίνεται γνωστός από άλλα πράγματα, που έχουν να κάνουν με την πολιτική και την οικονομική ισχύ της, την οργάνωση της δημόσιας ζωής της, τις ιστορικές συγκυρίες, τη στρατηγική σημασία της, γενικά από το διεθνές προφίλ της, που βέβαια δεν μένει αμετάβλητο μέσα στον χρόνο. Ο πολιτισμός συνιστά ένα προϊόν (όσο και αν ενοχλούνται μερικοί από αυτό τον χαρακτηρισμό) που παράγεται από άλλα προϊόντα και είναι με τη σειρά του ένα μέσο για την προώθηση άλλων προϊόντων. Μπορεί να μην είναι μόνον αυτό, αλλά ποτέ δεν βρήκε υποστήριξη αν δεν ήταν και αυτό.

Δείτε τις χώρες και τις περιοχές του πλανήτη που τράβηξαν την προσοχή στη λογοτεχνία τους, για παράδειγμα, τις τελευταίες δεκαετίες και θα πειστείτε. Η Ιαπωνία και η Ιρλανδία το κατάφεραν χάρη στο οικονομικό «θαύμα» τους, οι σκανδιναβικές χώρες χάρη στην ελκυστικότητα του κοινωνικού μοντέλου τους και την επινοητικότητά τους στις ήπιες τεχνολογίες, η Λατινική Αμερική (ώς το 1990 περίπου) λόγω των επαναστατικών κινημάτων της, αλλά και των στυγνών δικτατοριών της, η Ισπανία χάρη στη συνεπή αξιοποίηση της χαρούμενα μοντέρνας φυσιογνωμίας που πρόβαλε στους Ολυμπιακούς της Βαρκελώνης, οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης (για τους Γερμανούς) ως το επενδυτικό προαύλιο της επανενωμένης Γερμανίας, η Τουρκία (για εμάς) χάρη στη σχετική προσέγγιση των δύο χωρών, την πύκνωση των μεταξύ τους εμπορικών ανταλλαγών και τη συνεργασία των επιχειρηματικών ελίτ τους τα τελευταία δέκα χρόνια. Για να μη μιλήσουμε για τα μητροπολιτικά κέντρα του σύγχρονου κόσμου, τις μεγάλες χώρες της Δύσης, οι οποίες εξάγουν και το τελευταίο λογοτεχνικό σκουπίδι τους χάρη στην επιρροή που τους εξασφαλίζει η πολιτική και οικονομική δύναμή τους.

Ποιο είναι το σημερινό διεθνές προφίλ της Ελλάδας, αν του αφαιρέσουμε προς στιγμήν την καπελαδούρα του αρχαίου πολιτισμού; Αυτό μιας χώρας πρωταθλήτριας στη διαφθορά, την αναξιοκρατία και την κακοδιοίκηση, μιας χώρας που δεν παράγει τίποτα, αλλά ζει πολυτελώς χάρη σε δανεικά κι επιδοτήσεις, μιας χώρας με τραγική παιδεία, μιας χώρας που έχει χάσει προ πολλού τη μαγεία ενός συγκινητικού αναχρονισμού, αλλά δεν συμμετέχει στον σύγχρονο κόσμο παρά μόνον ως βουλιμική καταναλώτρια. Είναι πολύ δύσκολο, όταν δεν είναι ακατόρθωτο, για έναν συγγραφέα, έναν καλλιτέχνη, έναν επιστήμονα που ζει κι εργάζεται στην Ελλάδα να κινήσει το ενδιαφέρον εκτός (όχι σπάνια και εντός) συνόρων με το σκεπτικό ότι μπορεί να είναι καλύτερος από τη φήμη της χώρας του. Όταν ζεις μέσα στα σκατά, πώς να πιστέψουν οι άλλοι ότι εσύ δεν βρομάς σκατίλα;

΄Οσοι συγγραφείς έχουμε βρεθεί στο εξωτερικό για μια διεθνή έκθεση βιβλίου, ένα φεστιβάλ ή μια λογοτεχνική παρουσίαση το έχουμε βιώσει αυτό στο πετσί μας, άσχετο αν άλλα δηλώνονται ή άλλα γράφονται στον ελληνικό Τύπο. Καθόλου δεν συγκινεί τους ξένους η επίσημη ρητορική, που επαναλαμβάνει μηχανικά και αμήχανα φράσεις-κλισέ για τα «πολλά κοινά μεταξύ των δύο λαών», τους «παραδοσιακούς δεσμούς φιλίας», τους «κοινούς αγώνες» και άλλα τέτοια. ΄Οπως μηχανικές και τυπικές είναι οι δικές τους αναφορές στην «αιώνια οφειλή προς την Ελλάδα, κοιτίδα της δημοκρατίας και του ευρωπαϊκού πολιτισμού». Κάτι τέτοια είναι κατάλληλα για να γεμίζουν τις προσφωνήσεις τους οι υπουργοί και οι πρέσβεις, αλλά όχι για να διεγείρουμε την περιέργεια, έστω, για τα δικά μας έργα, ακόμα και σ΄ ένα κοινό που υποτίθεται ότι τρέφει ξεχωριστή συμπάθεια για τη χώρα μας. Αν κατάλαβα καλά από τα μισόλογα των σχετικών ρεπορτάζ, αυτό επιβεβαιώθηκε και στην πρόσφατη έκθεση βιβλίου στο Βελιγράδι, όπου η Ελλάδα ήταν μάλιστα η τιμώμενη χώρα.

Ο (αρχαίος) πολιτισμός στην υπηρεσία του τουρισμού μας, λοιπόν, για να ξέρουμε πού πατάμε και πού βρισκόμαστε, για να περικοπούν, την περίοδο μάλιστα αυτή των ισχνών αγελάδων, οι επιχορηγήσεις οργανώσεων, οργανισμών, φορέων (κρατικών, δημοτικών, ιδιωτικών) με ασήμαντη εμβέλεια έργου και, σε όχι λίγες περιπτώσεις, αρνητική συνεισφορά στον ίδιο τον πολιτισμό. Γιατί, αν χρειάζεται να το επισημάνουμε, τα φαινόμενα ευνοιοκρατίας, πελατειακής λογικής, δημιουργίας ανεξέλεγκτων φέουδων, που ταλανίζουν την ελληνική κοινωνία, ενδημούν και στον χώρο του πολιτισμού. Στη σημερινή Ελλάδα, η διαχείριση και η διανομή των κρατικών κονδυλίων που διατίθενται για την τέχνη και τα γράμματα έχει γίνει ένα πεδίο ανάδειξης «προσόντων» από εκείνα που χλευάζουν και την τέχνη και τα γράμματα. Σας διαβεβαιώνω ότι και αυτό επίσης το έχουν αντιληφθεί ή το υποψιάζονται οι ξένοι. Πρόσθετος λόγος για να μη μας παίρνουν στα σοβαρά, όταν τους συστήνουμε τον σύγχρονο πολιτισμό μας…

Όσοι έχουν πραγματικά όρεξη και ταλέντο να δημιουργήσουν, θα το καταφέρουν καλύτερα με λιγότερη επιχορήγηση «του πολιτισμού», γιατί θ΄ αραιώσουν εκείνοι που τους κλείνουν τον δρόμο αντλώντας δύναμη μόνον από τον κρατικό κορβανά και τις δημόσιες σχέσεις τους. Και όσοι από αυτούς τους άξιους έχουν πραγματικά ανάγκη από περισσότερη κρατική υποστήριξη, ας τη διεκδικήσουν επιτέλους τοποθετώντας το πρόβλημα στη σωστή βάση, που έχει να κάνει με τον έλεγχο των κριτηρίων για τη διάθεση και τη χρήση αυτών των κονδυλίων. Ο νέος υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού, με αφορμή τη ρήξη στους κόλπους των κινηματογραφιστών, μίλησε για «δημιουργική αναμπουμπούλα». Νά μια ενδιαφέρουσα δήλωση, εμπνευσμένη από ένα ενδιαφέρον γεγονός. Αλλά για να υπάρξουν αρκετές δημιουργικές αναμπουμπούλες στον χώρο του πολιτισμού, πρέπει να σπάσει πια η ιδιότυπη ομερτά που κάνει πολλούς δικαίως δυσαρεστημένους να κρατούν κλειστό το στόμα τους, από τον φόβο των αντιποίνων ή με την ελπίδα ότι την επόμενη φορά κάτι θα πάρουν και αυτοί.