Θηριώδεις και ανθρώπινοι

ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ Η ΤΡΑΓΙΚΗ ΔΙΑΜΑΧΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ ΣΤΗΝ
ΤΑΣΚΕΝΔΗ- ΕΞΙ ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΗΤΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ
ΣΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ- ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΘΕΜΑ ΜΙΑΣ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΙΚΗΣ
ΣΑΓΚΑ ΠΟΥ ΔΙΚΑΙΩΝΕΙ ΤΟΝ ΝΙΚΟ ΖΑΧΑΡΙΑΔΗ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΤΟΤΕ ΑΚΡΙΒΩΣ
ΚΑΘΑΙΡΕΙΤΑΙ ΑΠΟ Γ. Γ. ΤΟΥ ΚΚΕ. ΜΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΕΡΓΟ ΖΩΗΣ, Ο ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ
ΑΛΕΞΗΣ ΠΑΡΝΗΣ, ΠΡΟΣΦΥΓΑΣ ΚΑΙ Ο ΙΔΙΟΣ ΠΟΥ ΕΠΕΣΤΡΕΨΕ ΤΟ 1962,
ΦΙΛΟΔΟΞΕΙ ΝΑ ΚΛΕΙΣΕΙ ΤΟΥΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΥΣ ΕΚΕΙΝΗΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΑΣ ΤΩΝ
ΧΑΜΕΝΩΝ ΟΡΑΜΑΤΩΝ
Στα σημερινά μάτια, το όνομα Νίκος Ζαχαριάδης παραπέμπει στις απάνθρωπες σταλινικές πρακτικές και σε μια πολιτικά ξεπερασμένη κομμουνιστική Αριστερά που έτρωγε τα παιδιά της. Όσο για τις εσωκομματικές συγκρούσεις μεταξύ Ζαχαριαδικών και μη στην Τασκένδη το διάστημα 1955-57, αυτές απασχόλησαν τους ιστορικούς και αποτυπώθηκαν σε κάμποσες μαρτυρίες, ήταν όμως τόσο ντροπιαστικές για την ηττημένη αλλά περήφανη Αριστερά ώστε η λογοτεχνία της μόνο ξώφαλτσα τις ανέφερε (λ.χ. ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος). Αυτά, μέχρι σήμερα. Διότι η Οδύσσεια των διδύμων του 85χρονου Αλέξη Πάρνη ξαναφέρνει στο φως με μοναδική ζωντάνια την ελληνοσοβιετική περιπέτεια κατά την εποχή των μεγάλων ανατροπών 1951-59. Και αναδεικνύει – με βάση τις προσωπικές εμπειρίες του συγγραφέα- το ανθρώπινο πρόσωπο του παντοδύναμου μεταξύ 1936-56 γενικού γραμματέα του ΚΚΕ, ο οποίος αυτοκτόνησε το 1973 στη Σιβηρία.

Χτισμένο γύρω από τις περιπέτειες του Γιάννη Καστρινού-alter ego του Πάρνη, αυτό το μυθιστόρημαποταμός διαδραματίζεται στη Μόσχα, στην Τασκένδη ή στα στρατόπεδα-αναμορφωτήρια της Σιβηρίας και εξελίσσεται σε ψηφιδωτό από προσωπικές ιστορίες κομμουνιστών – Ελλήνων και Σοβιετικών- οι οποίοι ξεκίνησαν αγνοί με το όραμα μιας δίκαιης κοινωνίας και κατέληξαν είτε να γκρεμοτσακιστούν είτε να αλλοτριωθούν κάνοντας σοβαρές ηθικές υποχωρήσεις. Επιμένοντας στον διάλογο της μικρής ιστορίας με τη μεγάλη, ο συγγραφέας φορτώνει επιπλέον την αφήγησή του με έναν τεράστιο όγκο από πραγματολογικά στοιχεία και λεπτομέρειες κομματικών αντεγκλήσεων και τακτικών, που καμιά φορά κουράζουν τον αναγνώστη και υπονομεύουν τη λογοτεχνικότητα του κειμένου. Ωστόσο, από την άλλη, έχουν διδακτική αξίαιδίως για τις νεώτερες γενιές που αντιμετωπίζουν μονολιθικά την πρόσφατη τραυματική ιστορία του τόπου. Ο Πάρνης λειτουργεί ως διερμηνέας ενός κόσμου που εξιδανίκευσε το σοβιετικό πείραμα, επιφυλάσσοντας στον αφηγητή εαυτό του και στον Καστρινό τον ρόλο του αγωνιστή που αντιμετωπίζει τις «αναπηρίες της ζωής», διατηρώντας τη συνείδησή του «αρτιμελή». Έτσι, προσπαθεί να αποκαταστήσει την αλήθεια για πρόσωπα και (αμφιλεγόμενα) γεγονότα στα τελευταία χρόνια της κυριαρχίας του Στάλιν και στα πρώτα του Χρουστσόφ, αρνούμενος την «κατεδάφιση της ιστορικής προσφοράς» του Ζαχαριάδη.

Ο Πάρνης, που έγραψε με δική του παραγγελία το βραβευμένο (1955) επικό ποίημα «Μπελογιάννης» και που κράτησε αλληλογραφία μαζί του μεταξύ 1956 και 1961, προσπαθεί να καταδείξει ότι ο Ζαχαριάδης πλήρωσε όχι τις ιδεολογικές εμμονές του ή τις πρακτικές του στην ηγεσία του ΚΚΕ ( π.χ. δεν γίνεται κανένας λόγος για τις διώξεις των διαφωνούντων), αλλά την άρνησή του να δεχθεί τη σοβιετική χειραγώγηση. Επιμένει λοιπόν στην «ανυπακοή» του Ζαχαριάδη προς τον Στάλιν (με το ανοικτό γράμμα στον ελληνικό λαό το 1940 «που κάπως πλαστογραφήθηκε»), στην αθωότητά του ως προς τον θάνατο του Βελουχιώτη, στην τρυφερότητά του προς τους γιους του Κύρο και Σήφη κ.ο.κ.

Οι περισσότεροι ήρωες του Πάρνη είναι εντέλει Ντοστογιεφσκικοί, γεμάτοι αντιφάσεις (και γι΄ αυτό πειστικοί), ταυτόχρονα θηριώδεις και ανθρώπινοι όπως ο Ζαχαριάδης, ευγενείς και χυδαίοι, θνητοί και αθάνατοι. Έτσι είναι, λέει ο συγγραφέας, εκείνοι που βγαίνουν από την Οδύσσεια των επαναστατικών πολέμων: άγγελοι που κινδυνεύουν να μοιάσουν με δαίμονες και «χρειάζονται συνειδησιακή αναδάσωση σε συνθήκες προοδευτικής κοινωνίας»- εξ ου και οι «δίδυμοι» του τίτλου.

Πρώτος ο Καστρινός, πολιτικός επίτροπος στον Γράμμο, που είχε πολεμήσει- όπως και ο 20άρης Πάρνης- εναντίον των Γερμανών στην Αθήνα, και εργάζεται ως υπεύθυνος αποθηκάριος στην Τασκένδη. Αυτός θα πληρώσει με τον εκτοπισμό του την πεισματική υποστήριξη ενός ακέραιου συντρόφου του που χάλασε τη σοβιετική κομματική μαγιονέζα. Έπειτα η γενναία Σφέτα, η γυναίκα του, που στο τέλος θα καταφύγει στη θρησκεία. Ο Παβλόφ, ο αδίστακτος Ασφαλίτης, που θα εξιλεωθεί υποστηρίζοντας τα δίκαια των Ζαχαριαδικών και θα μπει στο μάτι της νέας νομενκλατούρας. Ο σπουδαίος ακαδημαϊκός Τσελέεφ που θα υποκύψει στον εκβιασμό των δογματικών και θα συκοφαντήσει τον αγαπημένο του φοιτητή προκειμένου να σώσει το τομάρι του λαθρέμπορου γιου του κ.α. Κοντά τους και ορισμένα ιστορικά στελέχη του ΚΚΕ (Βλαντάς, Γούσιας, Μπαρτζιώτας), τους οποίους εγκαλεί ο συγγραφέας σε ηθική βάση.

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Πάρνης που αφότου ήλθε στην Ελλάδα έμεινε έξω από τον σκληρό πυρήνα των αριστερών λογοτεχνών καταφέρνει, παρά την απομάγευσή του, να υποστηρίξει με τούτο το μυθιστόρημά του ένα αριστερό όραμα.