Το φωτεινό πρόσωπο του Βυζαντίου

ΤΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑΣ,
ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΥΝΕΧΕΙΑΣ, ΤΗΣ
ΕΠΙΛΕΚΤΙΚΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ
ΔΙΑΠΝΕΟΥΝ ΤΟ «ΓΙΑΤΙ ΤΟ
ΒΥΖΑΝΤΙΟ», ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΕΛΕΝΗΣ
ΓΛΥΚΑΤΖΗ-ΑΡΒΕΛΕΡ ΠΟΥ ΔΙΕΜΒΟΛΙΖΕΙ
ΠΑΓΙΩΜΕΝΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ
ΚΑΙ ΜΑΧΕΤΑΙ ΝΑ «ΕΞΕΥΡΩΠΑΪΣΕΙ»
ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΣΤΑ ΜΑΤΙΑ ΤΑ ΔΙΚΑ
ΜΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΔΥΤΙΚΩΝ
Το Βυζάντιο μοιάζει μέσα μας με ένα διαρκές ερωτηματικό, χωρίς αποσαφηνισμένη ούτε την ερώτηση, ούτε την απάντηση. Με την αρχαία Ελλάδα τα πράγματα εν πάση περιπτώσει μοιάζουν ξεκάθαρα, έστω και αν τίποτα δεν μπορεί να είναι λιγότερο ξεκάθαρο από την Ιστορία. Φταίει μάλλον που για τον ρόλο των Αρχαίων Ελλήνων όλοι πάνω κάτω συμφωνούν, είτε είναι Γερμανοί, είτε είναι Άραβες, είτε είναι Κινέζοι, ενώ η εικόνα του Βυζαντίου, πολυπρισματική, συχνά κατακερματισμένη, όπως και τα εδάφη που αρχικά φιλοδόξησε να έχει, κατέληξε περισσότερο να βάζει διαχωριστικές γραμμές παρά να ενοποιεί.

Ακόμη και σήμερα, αναρωτιέται κανείς λ.χ. γιατί στη γαλλική σχολική εκπαίδευση οι ώρες για το Βυζάντιο στο μάθημα της Μεσαιωνικής Ιστορίας είναι ελάχιστες και γιατί αντιστοίχως υποδιδάσκεται στην Ελλάδα η Ιστορία της Μεσαιωνικής Ευρώπης. Η εξήγηση του Σιλβέν Γκουγκενέμ, καθηγητή στη Λυών, που προκάλεσε σάλο πέρυσι με βιβλίο του για το Βυζάντιο, τους Άραβες και την Ελλάδα, όταν του κάναμε σε πρόσφατη επίσκεψή του στην Αθήνα σχετική ερώτηση, ήταν μάλλον πεζή ως προς το γαλλικό σκέλος: Υπάρχουν ελάχιστα Τμήματα Ιστορίας που ασχολούνται με το Βυζάντιο, γιατί υπάρχουν ελάχιστοι καθηγητές που προτίθενται να μπουν στον κόπο της εκμάθησης μιας τρίτης εκδοχής της ελληνικής, πέρα από την αρχαία και τη σύγχρονη. Και αφού υπάρχουν λίγοι καθηγητές υπάρχουν και λίγοι φοιτητές, οπότε δημιουργείται φαύλος κύκλος.

Υπάρχουν προφανώς και άλλες απαντήσεις. Στο βιβλίο της Γιατί το Βυζάντιο, που μόλις εκδόθηκε από τα Ελληνικά Γράμματα, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ μιλάει για «πολιτιστική διαφορά μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Ευρώπης» που, προφανώς, έχει αφήσει τα ίχνη της μέχρι σήμερα. Διαφορά που «εμφανίζεται πρώτα ως γλωσσική διαφοροποίηση και ύστερα ως τρόπος σκέψης, ζωής αλλά και καλλιτεχνικής δημιουργίας».

Πολλές πρωτιές
Το βιβλίο της βυζαντινολόγου με τις πολλές πρωτιές- πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας στη Σορβόνη (το 1967) αλλά και πρώτη γυναίκα πρύτανης της Σορβόνης (το 1976) στα 700 χρόνια ιστορίας του κορυφαίου γαλλικού πανεπιστημίου- είναι από πολλές πλευρές ενδιαφέρον για το ελληνικό κοινό. Έρχεται σε μία εποχή που και ο αποδέκτης του, το ελληνικό κοινό, δείχνει ενδιαφέρον συνεχώς αυξανόμενο για την περίοδο αυτή της Ιστορίας, όπως γίνεται και πιο απαιτητικό.

Τουλάχιστον αυτό δείχνει και η έντονη εκδοτική δραστηριότητα των τελευταίων ετών, με βιβλία για όλα τα γούστα- κυρίως, όμως, βρετανικής προέλευσης. Από τα βιβλία του Βρετανού πανεπιστημιακού Μάικλ Άνγκολντ που έχουν κυκλοφορήσει από διάφορους εκδότες ή του νεαρότερου- επίσης Βρετανού- Τζόναθαν Χάρις έως το βασικό εγχειρίδιο για τις Σταυροφορίες, την τρίτομη Ιστορία των Σταυροφοριών του Στίβεν Ράνσιμαν (βλ. Εκδ. Παπαδήμας, Λιβάνης, Ωκεανίδα, Ψυχογιός, Γκοβόστης). Και αυτές είναι μερικές μόνο από τις εκδόσεις που έχουν κυκλοφορήσει. Υπάρχει και η αρκετά πρόσφατη έκδοση της Τζούντιθ Χέριν Τι είναι το Βυζάντιο (Ωκεανίδα) που βάζει και εκείνη τίτλο ερωτηματικής φόρμας, αν και εδώ η ερώτηση βρίσκεται ένα βήμα πίσω: θέλει, όπως λέει, να εξηγήσει με απλά- αν και πολλά- λόγια στον έχοντα παντελή άγνοια για το θέμα μέσο Βρετανό την αλφαβήτα- και όχι μόνοτου βυζαντινού εγχειρήματος. Και φυσικά το ριζοσπαστικό Βασιλεύς ή οικονόμος της Τόνιας Κιουσοπούλου (Πόλις). Όλα επιβεβαιώνουν όσα υποστηρίζουμε εδώ για το εκπαιδευτικό χάσμα που πιθανώς να εδράζεται και στο μεσαιωνικό πολιτιστικό αντίστοιχο για το οποίο επιχειρηματολογεί η Ελένη Γλύκατζη-Αρβε- λέρ.