Επιφυλλίδα

Φιλαλληλία και κράτος
Του Θανάση Θ. Νιάρχου

Μέσα σε μιαν ευφορία για ένα κράτος δικαιότερο και ανθρωπινότερο που, ενστικτωδώς ή συνειδητά, θα έλεγες πως τη συμμερίζονται οι περισσότεροι, χρειάζεται να μην μας διαφεύγουν μερικές πάγιες αλήθειες. Διαφορετικά θα υποστούμε τον τραγέλαφο το κράτος, πραγματικά ή φαινομενικά, να εξανθρωπίζεται όλο και περισσότερο, αλλά οι ίδιοι οι άνθρωποι να γίνονται όλο και πιο απάνθρωποι και αναίσθητοι. Τα δύο αυτά μεγέθη («άνθρωποι» και «κράτος») δεν συμβαίνει να αλληλοεπηρεάζονται στον βαθμό που μας φαίνεται ότι οπωσδήποτε συμβαίνει. Απόδειξη ότι σε εποχές κρατικής βίας και δεσποτισμού, οι άνθρωποι διατηρήσανε, αν δεν επαυξήθηκε κιόλας, το αίσθημα μιας υπέροχης φιλαλληλίας, ενώ σε περιόδους που το κράτος φανέρωσε ένα πρόσωπο, αν όχι φιλεύσπλαχνο, τουλάχιστον ήπιο ή ουδέτερο, οι άνθρωποι εκφραστήκανε ως πραγματικά κτήνη. Δεν συμβαίνει να μεγαλώνει το αίσθημα της φιλαλληλίας επειδή ένα κράτος γίνεται ολοένα πιο τρυφερό ή πιο προστατευτικό ή απλώς βοηθητικό.

Όταν, αντίθετα, ανταλλάσσεις το αίσθημα της φιλαλληλίας με τη μέριμνα που αναλαμβάνει να έχει το κράτος για τους άλλους, ο εσωτερικός μηχανισμός που διατηρεί ακμαία μια κοινωνία, ενώ φαίνεται να γρασάρεται μ΄ έναν πολύ αποτελεσματικό τρόπο, στην πραγματικότητα καταρρέει εντελώς. Όταν χάνεται το αίσθημα της φιλαλληλίας, η οποιαδήποτε κρατική παρέμβαση, λόγω της αναπόφευκτης γραφειοκρατικής της σύμφρασης, γίνεται τόσο βραδυκίνητη όσο και ανίσχυρη. Ακόμη και στον ιδιοφυέστερο πολιτικό δένονται πισθάγκωνα τα χέρια όταν η φροντίδα των ανθρώπων υπάρχει του καθενός μονάχα για τον εαυτό του. Χωρίς να λογαριάσουμε πως το οποιοδήποτε κράτος, όσο αρωγό και ανθρώπινο κι αν προτίθεται να εκδηλωθεί, την έλλειψη φιλαλληλίας, συνήθως, την αποσιωπά, αφού δεν την καταγγέλλει, επίσημα, ως καταστροφική για τις ανθρώπινες σχέσεις. Την αποσιωπά, αν δεν την πριμοδοτεί κιόλας, αφού με τον τρόπο αυτό μεταβάλλεται το ίδιο σε αποκλειστικό φορέα και ρυθμιστή της ζωής των ανθρώπων και των αξιών της.

Μόνον με τον τρόπο αυτό μπορεί να καλλιεργείται η προσήλωση σ΄ έναν «κρατισμό», που με το να αναμένεται συνεχώς ως σωτήριος και να υπογραμμίζεται ως πανάκεια, ανανεώνεται διαρκώς η εμπιστοσύνη στους φορείς του, όποιες κι αν είναι οι παραλείψεις, οι ατασθαλίες και οι παρανομίες τους. Το οποιοδήποτε κράτος δεν το ενδιαφέρει να το βρίζουν, να το συκοφαντούν, ακόμη και να σχεδιάζουν να το καταλύσουν. Το ενδιαφέρει, ενώ το βρίζουν και ονειροπολούν την κατάργησή του, να γίνεται όλο και πιο απαραίτητο, πιο αναγκαίο. Να αισθάνεται, όπως γίνεται με τα ναρκωτικά, πως η συζήτηση γι΄ αυτό, όσο αποτροπιαστική κι αν είναι, στην πραγματικότητα το διαφημίζει.

Η έλλειψη φιλαλληλίας μπορεί, επιπλέον, να οδηγήσει, σε ακραίες μορφές ηλιθιότητας, επικίνδυνης όχι μόνον για τους άλλους, αλλά και για κείνους που την στερούνται. Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πως οι πρόσφυγες και οι μετανάστες είναι πλέον μια πραγματικότητα παγκόσμια, ιδιαίτερα οξυμμένη στην Ευρώπη. Αδυνατεί να εννοήσει κανείς πώς γίνεται να επιχαίρουν οι ημεδαποί οποιασδήποτε χώρας (δεν λέμε όλοι, αλλά πάρα πολλοί), με τα όσο γίνεται πιο ανοικτίρμονα μέτρα που υιοθετούν τα κράτη και οι κυβερνήσεις τους για ν΄ αντιμετωπίσουν το πρόβλημα των προσφύγων και των μεταναστών. Να επιχαίρουν και να μην αντιλαμβάνονται πως, όταν συμβεί να σκουρύνουν τα πράγματα σε μια χώρα, η ανοικτιρμοσύνη που έχει εκφράσει το κράτος για τους πρόσφυγες και τους μετανάστες θα περιλάβει αυτόματα (αφού θα έχει γίνει μια οικεία τακτική) και τους ημεδαπούς, καθώς καμιά ταυτότητα αυτόχθονος ή ιθαγενούς δεν θα μπορεί να τους σώσει. Ενώ ακόμη και το πιο απάνθρωπο και ανοικτίρμον κράτος θα στεκόταν, αν μη τι άλλο, αναποφάσιστο και προβληματισμένο μπροστά σε μια φιλαλληλία που θα εκδηλωνόταν αυθόρμητα τόσο για τους ανθρώπους της ίδιας γλώσσας και του ίδιου χρώματος με μας, όσο, προπάντων, για τον «διαφορετικό», τον μαύρο, τον μετανάστη, τον «ξένο».

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη»