Σο και μπίζνες

Στο Μέγαρο Μουσικής ανέβηκε μια σύγχρονη διασκευή τής «Εκατομμυριούχου» με τη Νόνικα Γαληνέα
Παρ΄ όλο που τα έργα, σχεδόν τα μισά από το σύνολο (που ξεπερνάει τα πενήντα), του Μπέρναρντ Σο έχουν παιχτεί στην Ελλάδα και μάλιστα από το 1907, όταν ο Θωμάς Οικονόμου ανέβασε το «Δεν μπορείς να ξέρεις», δεν έχει γραφεί μια εμπεριστατωμένη μελέτη ούτε για τον προχωρημένο πολιτικό χαρακτήρα των θεατρικών του κειμένων ούτε για τον πολιτικό διδακτισμό των έργων του, πράγμα που τον καθιστά σχεδόν πρόδρομο του Μπρεχτ, όσον αφορά τουλάχιστον στις διαλεκτικές και αυθεντικά μαρξιστικές καταγωγές τους.

Η διαφορά του Σο από τον Μπρεχτ ήταν πως ο πρώτος διοχέτευσε τον οίστρο του, κωμικό, σατιρικό και δραματικό, μέσα στις καθιερωμένες φόρμες της βρετανικής παράδοσης, του Ίψεν και του γαλλικού καλοφτιαγμένου έργου, του μιούζικ χολ, της εξστραβαγκάτσας και του μελοδράματος, ενώ ο Μπρεχτ άντλησε φόρμες από την Ανατολή και το καμπαρέ γερμανικού τύπου, καθώς και τον εξπρεσιονιστικό κινηματογράφο. Αν θέλετε και μια άλλη διαφορά, θα μπορούσα να την εντοπίσω στην ένταση και στη θερμοκρασία του σοσιαλισμού του καθενός. Ο Σο μυήθηκε στο σοσιαλιστικό κίνημα διαβάζοντας Μαρξ αλλά με τα μάτια και τη νοοτροπία της Βόρειας Ευρώπης και μέσω της Φαβιανής Λέσχης, που υπήρξε πρόδρομος της σημερινής Σοσιαλδημοκρατίας, όπως πολιτικά εκφράστηκε από το Εργατικό Κόμμα της Αγγλίας, το οποίο εξάλλου ίδρυσε ο Μαρξ και πρώτο του σύμβολο ήταν το σφυροδρέπανο, πολλά χρόνια πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση και τον Λένιν.

Ο Μπρεχτ ξεκίνησε ως αναρχικός, ωρίμασε στην εποχή της Ρόζας Λούξεμπουργκ, ασπάστηκε τις θέσεις του Λούκατς και του Μπέντζαμιν και υπονόμευσε αισθητικά τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό του Στάλιν και του Ζντάνοφ, εμμένοντας σ΄ έναν σκηνικό φορμαλισμό, όχημα ενός διδακτικού μαρξιστικού, υλιστικού, διαλεκτικού θεάτρου. Τα θέματα όμως και του Σο και του Μπρεχτ είναι κοινά: η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, το καπιταλιστικό σύστημα ως μηχανισμός διαφθοράς συνειδήσεων, κοινωνικών ανισοτήτων, προαγωγού λόγω ανέχειας στην πορνεία, υποκρισίας, ο πόλεμος και η παραγωγή «ηρώων» ως μυθολογούσα ιστορία, ο γάμος ως οικονομικό αλισβερίσι κ.λπ. Αν μάλιστα κοιτάξει κανείς με προσοχή τα θεατρικά άπαντα του Σο και του Μπρεχτ θα αποκομίσει την εντύπωση πως και οι δύο δρουν με καθορισμένο και συστηματικό πρόγραμμα, δεδομένου ότι κάθε έργο τους αναπτύσσει με υποδειγματικό διαλεκτικό τρόπο τις αντιφάσεις που διαπιστώνει η θεωρία στην παθογένεια των αστικών και καπιταλιστικών θεσμών.

Ο Σο στο θεατρικό του σατιρικό δράμα «Η εκατομμυριούχος» (1935) με βιτριολιστικό χιούμορ και αναλυτική διαλεκτική επιχειρηματολογία σκηνικής εφαρμογής καταγράφει τον τρόπο με τον οποίο μια εκκεντρική γυναίκα κατορθώνει να διαφθείρει ανθρώπους, θεσμούς και ηθικές αξίες πάγιες, μέσω και του εκμαυλισμού του χρήματος και μέσω των καπιταλιστικών τεχνασμάτων εξαγοράς και δωροδοκίας.

Στο Μέγαρο Μουσικής (αίθουσα «Δημ. Μητρόπουλου») ανέβηκε μια σύγχρονη διασκευή τής «Εκατομμυριούχου» από τη Νόνικα Γαληνέα και τον Κοσμά Βίδο. Διασκευή σε μουσική κωμωδία, η οποία προικίστηκε με ζωντανή επί σκηνής ορχήστρα, όπου με μουσική Στ. Κραουνάκη έδωσε μια άλλη διάσταση στο διδακτικό κείμενο του Σο. Οι στίχοι της Λ. Νικολακοπούλου, σχόλια μπρεχτικών σογκς, αντικατέστησαν τις αναλυτικές αναφορές στην παθογένεια του καπιταλισμού του πρωτοτύπου, που ίσως σήμερα θα κούραζαν ως χιλιοειπωμένες.

Το έργο μετατράπηκε σε μια αγγλικού τύπου μουσική κωμωδία με φαρσικά στοιχεία, χαρακτήρες με τυπικά γνωρίσματα καρικατούρας και μετατόπιση της σάτιρας στον οίστρο της έξυπνης ατάκας.


Εκκεντρική κι αχόρταγη

Τρεις ταλαντούχοι περφόρμερ, ο Μπουγιώτης, ο Μουστάκας και ο Τζέρομ Καλουτά έπαιξαν με κέφι και γούστο τα δευτερεύοντα κωμικά πρόσωπα αποθεώνοντας τη μεταμορφωτική μαγεία και αποτέλεσαν ένα έξοχο τρίο αμερικανογερμανικού κομπέρ- καμπαρέ.

Ο Φωκάς Ευαγγελινός χορογράφησε με χιούμορ τα πάντα.

Έκπληξη η υποκριτική πλάι στη γνωστή τραγουδιστική της ευφορία η Μελίνα Τανάγρη. Ο Μπάμπης Γιωτόπουλος παίζει στα δάκτυλα το τσιμπημένο μπουλβάρ, ο Άρτο Απαρτιάν στέρεος και ο Χρήστος Ευθυμίου κλοουνίστικος κωμικός, ενώ ο Αλέξανδρος Μυλωνάς αξιοποίησε άλλη μια φορά την επιτυχημένη μπουφόνικη αφέλειά του. Ο Γιάννης Μπέζος, ηθοποιός και τραγουδιστής, με τα λιτά σχεδόν μινιμαλιστικά του μέσα κατόρθωσε να επιβάλει το γνωστό του κύρος και να λάμψει με την ευθυβολία της ατάκας του.

Η Νόνικα Γαληνέα, το έγραψα και άλλες φορές, είχε πάντα μέσα της (από την εποχή που έλαμψε δίπλα σε Παξινού και Μινωτή στο «Ήρα και το παγώνι» του Ο΄Κέιζι) μια κωμική καρατερίστα ολκής. Τη δόξασε πρόπερσι στη «Σελεστίνα».

Τώρα παίζοντας την εκκεντρική, κυνική, αχόρταγη και ανελέητα αφοπλιστική εκατομμυριούχο έκανε μια έξοχη ενδοθεατρική μείξη. Έφτιαξε μια φιγούρα και μιμήθηκε δημιουργικά το ύφος και τον λόγο της Παξινού στη Σαχανεσιάν, τη Γηραιά Κυρία του Ντίρενματ.

Άρα το εύρημα είχε και αναφορά όχι μόνο στον τύπο αλλά και στην ουσία, όπως το ανέλυσα πάρα πάνω. Η Γαληνέα έχει πείρα τεράστια στο είδος και την επιστράτευσε για να πλάσει μια Επιφάνια σπαρταριστή.

Έτσι όπως έβλεπα συντελεστές και διανομή, τι δε θα έδινα για μια διασκευή σε μουσική μετ΄ ασμάτων της «Μαντάμ Σουσούς» του Δ. Ψαθά.


Μουσική σκηνική σαγήνη

Μέσα σ΄ ένα «θεατρικά» συμβατικό σκηνικό του Μετζικώφ και με τα έξοχα κοστούμια του υψηλού γούστου αλλά και με γελοιογραφικές νύξεις, ο Αντώνης Παναγιωτόπουλος έπαιξε με τους φωτισμούς, ο Γρηγόρης Καραντινάκης έδωσε μια μπρεχτική διάσταση φόντου με τις προβολές για τη σύγχρονη μυθολογία της καπιταλιστικής ευημερίας και ο σκηνοθέτης Σωτήρης Χατζάκης άφησε τους ταλαντούχους ηθοποιούς του να αναπτύξουν την κεκτημένη τους τεχνική του μεικτού είδους που το έχουν όλοι κατά καιρούς υπηρετήσει. Η σκηνοθεσία ήταν καθαρή, λιτή και ευανάγνωστη, ώστε να ισορροπήσει το χιούμορ του Σο με την ανάλαφρη φόρμα της διασκευής και τη μουσική ιδιοφυΐα του Κραουνάκη. Αυτός ο δαιμόνιος συνθέτης που παίζει και χαίρεται παίζοντας με όλα τα μουσικά είδη και στυλ οργίασε πάλι γνωρίζοντας τη μαγική συνταγή να κάνει τη μουσική σκηνική σαγήνη.