Επιφυλλίδα

Τα αίτια της πτώσης
Του Πέτρου Θέμελη

Το πλήθος των χαμένων πολιτισμών είναι εντυπωσιακό. Απέραντοι ερειπιώνες καλύπτουν περιοχές που έσφυζαν κάποτε από ζωή. Πώς εξαφανίστηκαν οι μεγάλοι πολιτισμοί της Μεσοποταμίας και του παλαιού βασιλείου της Αιγύπτου, η αυτοκρατορία των Τσου, η αυτοκρατορία των Χετταίων, η μινωική Κρήτη, οι Μυκηναίοι, η ρωμαϊκή αυτοκρατορία, οι Μάγια, η Οθωμανική αυτοκρατορία; Οι ίδιοι οι κάτοικοι κατέστρεψαν το περιβάλλον τους ή άλλαξε το κλίμα, εμφύλιες συγκρούσεις οδήγησαν στην κατάρρευση ή ξένοι εισβολείς, σεισμοί και καταποντισμοί έδωσαν το μοιραίο χτύπημα; Μήπως κάποια μυστηριώδης εσωτερική δύναμη οδήγησε στην πτώση τους; Οι σύγχρονες κοινωνίες είναι εξ ίσου ευάλωτες όσο και οι αρχαίες ή μήπως οι πρώτες, χάρη στην τεχνολογική εξέλιξη, τις «αστείρευτες» πηγές ενέργειας, τη γνώση της ιστορίας και των οικονομικών είναι σε θέση να ξεπεράσουν οποιαδήποτε κρίση;

Όσοι ανησυχούν για το μέλλον της μεταβιομηχανικής μας κοινωνίας, την ελεύθερη αγορά, τη μόλυνση και την καταστροφή του περιβάλλοντος, είναι πεπεισμένοι ότι και οι ισχυροί πολιτισμοί είναι τρωτοί. Πολλοί διανοητές προβλέπουν καταστροφή του δυτικού πολιτισμού και μετάβαση σε νέα περίοδο σκοτεινών αιώνων ύστερα από πυρηνικό πόλεμο, εξάντληση των πλουτοπαραγωγικών πηγών, οικολογική καταστροφή, κοινωνικοπολιτική αποσύνθεση, γενική οικονομική κατάρρευση λόγω ανεξόφλητων εθνικών και διεθνών χρεών και υπερ-πληθωρισμό. Άκουσα τον ιστορικό του Πανεπιστημίου του Υale, Ρaul Κennedy, να υποστηρίζει ότι μια αυτοκρατορία, όπως η σύγχρονη των Ηνωμένων Πολιτειών, κινδυνεύει να καταρρεύσει εφόσον εξακολουθεί να δαπανά υπέρογκα ποσά για την αμυντική της θωράκιση και την παγκόσμια στρατιωτική της υπεροπλία. Η άποψη αυτή για ένα από τα αίτια πτώσης μιας αυτοκρατορίας δεν είναι, βέβαια, καινούργια.

Είναι γεγονός ότι πολλά, μικρά κυρίως κράτη, όπως η χώρα μας, δαπανούν για τη στρατιωτική τους ισχύ ποσά δυσανάλογα μεγάλα σε σχέση με τις οικονομικές τους δυνατότητες, επενδύουν πολλά σε αναπτυξιακά προγράμματα αμφίβολης απόδοσης, δεν μεριμνούν για την απρόσκοπτη ροή «της πληροφορίας» μεταξύ ατόμων, μεταξύ πολιτικών και οικονομικών ομάδων, μεταξύ κέντρου και περιφέρειας. Επενδύουν δυστυχώς ελάχιστα στην παιδεία και την ανάδειξη των στοιχείων που προσδιορίζουν τον χαρακτήρα του «πολιτισμού» τους, αρχαίου, νεώτερου και σύγχρονου, εξακολουθούν να κατανέμουν τα ανεπαρκή για τον τομέα του πολιτισμού κονδύλια με μικροπολιτικά κριτήρια. Στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο μας ενδέχεται να μην οδηγηθούν τα κράτη αυτά άμεσα σε κατάρρευση, θα αναγκαστούν εντούτοις να υπερχρεωθούν, υποτασσόμενα σε κάποιον ισχυρό σύμμαχο ή διεθνή οικονομικό οργανισμό.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.

Πολλοί διανοητές προβλέπουν καταστροφή του δυτικού πολιτισμού και μετάβαση σε νέα περίοδο σκοτεινών αιώνων…