Γλωσσικό Μποστάνι

Ο Μποστ ενήμερος για ό,τι συνέβαινε στα ελληνικά πράγματα, περνούσε στα έργα του σχόλια και γελοιογραφήσεις των γεγονότων
Όσοι είχαμε την τύχη την καλή να συνομιλήσουμε και να πιούμε κρασί με τον Μέντη Μποσταντζόγλου (Μποστ) ακόμη και σε εποχές πολιτικά δύσκολες και απαγορευτικές μπορούμε να διασκεδάζουμε σήμερα με απόπειρες ερμηνείας του έργου του που, αν ζούσε, θα προκαλούσαν την οργή του και πιθανόν θα παρόξυναν τη σατιρική του διάθεση. Ο Μποστ ερχόταν από τα πλούσια αμπάρια της Κωνσταντινουπολίτικης λογιότητας. Ως ιδιοσυγκρασία, ρυθμούς και καθημερινές τελετές βέρος Ανατολίτης αλλά ως πνευματικός άνθρωπος εγκρατέστατος της εκκλησιαστικής φιλολογίας, της βυζαντινής υμνογραφίας της μεγάλης παράδοσης της φαναριώτικης λογοτεχνίας. Έτρεφε απέραντο θαυμασμό για τα κλασικά γράμματα και επικοινωνούσε με μεγάλη ευχέρεια με τα αρχαία, τα ελληνιστικά και κυρίως τα βυζαντινά κείμενα (ιστορικά, μυθιστορίες, χρονικά). Όποιος ανοήτως υποθέτει ότι η σάτιρα του Μποστ αναφέρεται στην καθαρευουσιάνικη γλώσσα και Παιδεία, είναι νυχτωμένος καταμεσήμερο.

Ο Μποστ έχοντας μαθητεύσει σε σπουδαίους φιλολόγους αναπολούσε μιαν εποχή όπου η γλώσσα, η διαχρονική ελληνική πορεία της, χωρίς προκαταλήψεις και πολιτικές ή κοινωνικές σημάνσεις αδιακρίτως πρόσφερε στους αναγνώστες και ομιλητές της γοητεία και ηδονή, γνώση και υφολογική εύρροια.

Είχε, ως «πολιτικόν ζώον» που ήταν, αντιληφθεί ότι αιτία της γλωσσικής συγχύσεως της εποχής μας ήταν η κατασυκοφάντηση της λόγιας γλώσσας μας, αφού λάτρευε τον Ροΐδη, τον Παπαδιαμάντη αλλά και την καθαρεύουσα ποίηση του 19ου αιώνα.

Η σάτιρα του Μποστ ήταν κυρίως γλωσσική. Αλλά αυτό σημαίνει πολλά και η περίπτωσή του είναι σύνθετη. Ο Μποστ δεν γελοιοποιούσε την καθαρεύουσα αλλά τους ημιμαθείς, αστοιχείωτους, ψευτολόγιους αλλά και τους αφημένους στις τύχες τους από την εκπαίδευση λαϊκούς ανθρώπους που μαϊμουδίζοντας προσπαθούσαν να φανούν λόγιοι και ανασκολόπιζαν τα ελληνικά. Σατίριζε τις γλωσσικές Σουσούδες.

Ακόμη κι όταν υποδύονταν τον λαϊκό αφηγητή, τη στρεβλή του παιδεία μιμούνταν, αλλά και την προσπάθειά του να βρει ένα «γράδο» μέσα στην ποιητική του παράδοση. Θα επισημάνω κάτι που νομίζω πρώτη φορά τίθεται στην αντιμετώπιση του έργου του.

Ο δεκαπεντασύλλαβός του δεν μιμείται βέβαια το έξοχο δημοτικό τραγούδι αλλά τον «πολιτικό» στίχο του έπους του Διγενή, τις μυθιστορίες και τα ποιήματα του Γεωργιλλά, του Μπεργαδή κ.τ.λ.

Θέλετε παράδειγμα; «Ούτως το κάλλος κάμινον εις τους αισθανομένους/ και δύναται δουλογραφείν εξ οφθαλμών και μόνον/ Αίσθησιν ουν και λογισμόν και φρένας και καρδίαν/ εκείνος μεν εξ έρωτος εκατεπολεμήθην/ και την ψυχήν την ισχυράν εκατελύθην τότε/ άπνους, νεκρός ευρέθηκεν, όλως αποθαμένος» («Καλλίμαχος και Χρυσορρόη»). Παράβαλε: «Θα με θάψουν νεκροθάπται/ πεθαμένο και νεκρό» («Το πιθάρι»), Το δεύτερο σατιρικό αντικείμενο του Μποστ έχει να κάνει με τον νεοελληνικό, μικροαστικό και μεγαλοαστικό μαϊμουδισμό των ευρωπαϊκών συρμών, ηθών και ιδεών. Από αυτήν την άποψη συνεχίζει τη σατιρική παράδοση του Αγγέλου Βλάχου, του Ραγκαβή, του Χουρμούζη, του Μ. Καρύδη, του Σουρή, του Καπετανάκη, του Λάσκαρι, αλλά και του Ψαθά. Το τρίτο ενδιαφέρον στοιχείο στο Μπόστειο στόχαστρο είναι μια πρώιμη αλλά καίρια σάτιρα του μεταμοντερνισμού. Ο ανασκολοπισμός των κλασικών μύθων, η μείξη αλλοπρόσαλλων μοτίβων, ο ευτελισμός των ηθών και των χαρακτήρων. Ο Μποστ ενήμερος για ό,τι συνέβαινε στα ελληνικά πράγματα, πολιτικά, κοινωνικά και πολιτιστικά, περνούσε στα έργα του είτε φραστικά είτε ως επεισόδια σχόλια και γελοιογραφήσεις των γεγονότων. Επανέρχομαι στις θέσεις που εξέθεσα για τον τρόπο που παίζονται οι παρωδίες. Παίζονται σοβαρά, σοβαρότατα με το ύφος και το ήθος των μορφών ή των μοτίβων που παρωδούνται. Τραγωδία, μπουλβάρ, ιστορικό δράμα, θρησκευτικό δρώμενο παρωδείται: με τους ρυθμούς και τα τελέσματα εκείνων θα εκτελεστεί και η παρα-ποίηση. Το να κοροϊδεύει κανείς και να καμώνεται το παρωδούμενο γελοιοποιώντας το με εξωτερικά σκέρτσα, μπορεί να κάνει τον χάχα θεατή να γελά αλλά δεν γελά με τη σάτιρα, γελά με τα τερτίπια των μίμων.

ΙΝFΟ

«Η Μήδεια» του Μποστ, με την Κάτια Δανδουλάκη, θα παιχτεί την Τρίτη 15 Σεπτεμβρίου στη Ρόδο

Γουστόζικη, «αφελή» και φευγάτη

Επαναφέροντας το θέμα που με απασχόλησε πρόσφατα το Σάββατο στις «Ιδέες», των προσθηκών κυρίως στα κωμικά έργα. Στη «Μήδεια» του Μποστ που είδαμε φέτος είναι πρόβλημα αν έμειναν τα δύο τρίτα του αρχικού κειμένου, ελπίζω με τη συγκατάθεση των κληρονόμων. Διέκρινα χείρα Γαλίτη και πιθανόν ιδέες των ηθοποιών και του σκηνοθέτη που πήραν στιχηρά μορφή από τον πολύ καλό επιθεωρησιογράφο Γαλίτη. Εύστοχες προσθήκες που θα τις είχε κάνει, αν ζούσε ο Μποστ. Ο Παντελιδάκης (σκηνικά), ο Βελινόπουλος (κοστούμια), η Ελπίδα Νίνου (χορογραφία), ο Αναστασίου (φωτισμοί) δημιούργησαν ένα βολικό περιβάλλον για μια συνεχώς μετακινούμενη σε ανοίκειους χώρους παράσταση.

Ο Γιούρι Στούπελ έχει μια μεγάλη ευστροφία και μιμείται μουσικά ιδιώματα και στυλ. Χρήσιμος συνθέτης και με εύχρηστες μελωδίες.

Ο Χορός καλοδουλεμένος και πειστικός.

Ο Γαλίτης (τροφός) γερός καρατερίστας και μετρημένος κωμικός, μινιμαλίστας. Ο Θανάσης Τσαλταμπάσης (καλόγρια) μια ανερχόμενη κωμική περσόνα, οιστρήλατος. Ο Ψυχογιός (ψαράςκαλόγερος) με υπερβολές αλλά όχι εκτός ορίων. Ο Πάνος Σταθακόπουλος (Οιδίπους) κράτησε μέτρο στην καρικατούρα. Ο Γιαννακόπουλος (Αντιγόνη) μιμήθηκε με ευφράδεια τις κλασικές αγγελίες των παλιών παραστάσεων του Εθνικού (εξάγγελος). Ο Γεράνης (Ιάσονας) λίγος. Η Κάτια Δανδουλάκη έδωσε μια Μήδεια γουστόζικη, ανάλαφρα πελελή, «αφελή», και φευγάτη.


Αίσθηση του κωμικού

Παλιότερα ο Θανάσης Παπαγεωργίου είχε ανεβάσει μιαν εξόχως αποκαλυπτική παρωδιακή παράσταση, μάθημα για κάθε τι ανάλογο. Ο Πέτρος Φιλιππίδης που το σκηνοθέτησε φέτος για το «Θέατρο Προσκήνιο» (δεν μπόρεσα να δω πρόπερσι την παράσταση που σκηνοθέτησε ο Φασουλής) είναι ένας καλλιτέχνης με χαρισματικά προσόντα και αίσθηση του κωμικού, με προσωπικό υποκριτικό στίγμα και έξοχους ρυθμούς. Ως σκηνοθέτης απαιτεί ανάλογες συμπεριφορές από τους συνεργάτες του. Αρκεί να έχουν το ίδιο στίγμα και τον ίδιο οίστρο και να μπορούν να ενταχθούν σε ένα ενιαίο ύφος.