Επιφυλλίδα

Σοφούλης, ο διορατικός πολιτικός
Του Πέτρου Θέμελη

O Σοφούλης ανήκει στις προσωπικότητες που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του 19ου και του 20ού αιώνα. Ήταν ο αρχαιολόγος, ο δάσκαλος, ο επαναστάτης, ο πολέμαρχος, ο διορατικός πολιτικός που προσπάθησε για τη συναίνεση και την ομαλότητα στα δύσκολα χρόνια του Εμφυλίου. Γεννήθηκε στο Βαθύ της Σάμου. Ακολουθεί το σπάνιο για την εποχή επάγγελμα του αρχαιολόγου. Σπουδάζει στο Μόναχο, το Βερολίνο και το Wurzburg, σε ηλικία 24 ετών αναγορεύεται διδάκτωρ. Επιστρέφει στην πατρίδα (1885) και πραγματοποιεί με εντολή της Αρχαιολογικής Εταιρείας ανασκαφή στο Φοινίκι της Λακωνίας. Το 1887 παίρνει τον τίτλο του υφηγητή, αναπτύσσει αξιόλογη συγγραφική δραστηριότητα και υποβάλλει υποψηφιότητα για την έδρα της Αρχαιολογίας. Αποτυγχάνει και διακόπτει οριστικά τις σχέσεις με το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το 1895 τον βρίσκουμε να ανασκάπτει στην αρχαία Μεσσήνη και να αποκαλύπτει το «θεατροειδές οικοδόμημα», το γνωστό Εκκλησιαστήριο του Ασκληπιείου. Προσβάλλεται από ελονοσία και εγκαταλείπει την έρευνα.

Το 1899 αναλαμβάνει την ηγεσία του Προοδευτικού Κόμματος το οποίο διακήρυσσε ότι η μόνη δυνατότητα εθνικής επιβίωσης του σαμιακού λαού ήταν η ένωση με την Ελλάδα. Από το 1902 ώς το 1904 διευθύνει τις ανασκαφές στο Ηραίο της Σάμου, αλλά διακόπτει λόγω της δυσμενέστατης για το κόμμα του πολιτικής κατάστασης. Ο ηγεμόνας Κοπάσης όχι μόνο καταπάτησε τον Καταστατικό Χάρτη και την αυτονομία του νησιού, αλλά κάλεσε και ισχυρές δυνάμεις του οθωμανικού στρατού. Ξεσπάει κίνημα με επικεφαλής τον Σοφούλη χωρίς όμως επιτυχία. Καταδικάζεται ερήμην σε θάνατο και καταφεύγει στην Αθήνα όπου οργανώνει επαναστατικό σώμα για την εκδίωξη των Τούρκων από το νησί. Ο Κοπάσης βρίσκει την ευκαιρία να παραχωρήσει (1909) το δικαίωμα ανασκαφής στο Ηραίο στον Γερμανό αρχαιολόγο Θεόδωρο Wiegand. Η σύμβαση του έδινε το δικαίωμα να στέλνει στα Μουσεία του Βερολίνου ένα από τα δήθεν διπλά αρχαία ή ένα από τα πολλά όμοια! Ρύθμιση δουλική και αντίθετη στις διατάξεις του Νόμου. Το 1912 ο Κοπάσης δολοφονείται, ο Σοφούλης αποβιβάζεται με επαναστάτες στη Σάμο, ενώ οι ευνοϊκές για την Ελλάδα εξελίξεις του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου αναγκάζουν τους Τούρκους να αποσύρουν τον στρατό τους. Εκλέγεται πρόεδρος της «Συνελεύσεως των Σαμίων» και κηρύσσει αμέσως (11 Νοεμβρίου 1912) την πολυπόθητη Ένωση με την Ελλάδα. Δίνει μεγαλόψυχα τη συγκατάθεσή του να συνεχιστούν οι ανασκαφές του Wiegand στο Ηραίο, δεν επιτρέπει όμως τη μεταφορά των λεγόμενων διπλών στο Βερολίνο.

Το 1899 ο Σοφούλης αναλαμβάνει την ηγεσία του Προοδευτικού Κόμματος το οποίο διακήρυσσε ότι η μόνη δυνατότητα εθνικής επιβίωσης του σαμιακού λαού ήταν η ένωση με την Ελλάδα

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.