«Η ανάμνηση, λεπτή γίνεται ηδονή…»

«ΘΥΜΑΜΑΙ. ΘΕΛΩ ΚΑΙ ΘΥΜΑΜΑΙ/ Η
ΑΝΑΜΝΗΣΗ, ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΤΡΟΦΗ,/
ΑΕΡΙΝΗ ΛΕΠΤΗ ΓΙΝΕΤΑΙ ΗΔΟΝΗ·/
ΒΑΣΑΝΙΣΜΕΝΗ, ΓΟΗΤΕΥΕΙ ΤΑ ΔΑΚΡΥΑ
ΤΗΣ/ ΜΕ ΧΑΜΟΓΕΛΙΑ· ΕΙΝΑΙ/
ΚΙ ΑΙΣΘΑΝΕΤΑΙ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΤΗΣ
ΗΔΟΝΗ/ ΑΕΡΙΝΗ ΛΕΠΤΗ, ΑΝΑΛΑΦΡΗ…».
ΟΙ ΣΤΙΧΟΙ ΑΥΤΟΙ ΤΟΥ ΙΔΙΟΦΥΟΥΣ
ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΑΡΑΝΤΑΡΗ ΘΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΣΑΝ
ΑΝΕΤΑ ΚΑΙ ΩΣ ΕΠΙΓΡΑΦΗ
ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ ΒΙΒΛΙΟ, ΜΕΘΕΟΡΤΙΟ
ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΑ ΕΚΑΤΟΧΡΟΝΑ ΑΠΟ
ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ
Η σύγχρονη κριτική δεν έχει σταθμίσει ακόμη επακριβώς την παρουσία του Γ. Σαραντάρη (1908-1941) στα νεοελληνικά γράμματα, την ουσιαστική συμβολή του στη διαμόρφωση μιας νέας ποιητικής στη διάρκεια της κρίσιμης δεκαετίας του 1930. Είναι η στιγμή που στην Αθήνα μια ομάδα συγγραφέων ( γενιά θα την ονομάσουν αργότερα) αναπροσανατολίζει τόσο τον στιχηρό όσο και τον πεζό λόγο και φιλοτεχνεί έναν μακρόβιο λογοτεχνικό κανόνα που, εν πολλοίς, αντέχει έως και σήμερα- σημάδι ευστοχίας στις επιλογές και ετοιμότητας στα κελεύσματα των νέων καλλιτεχνικών ρευμάτων. Ο Γ. Σαραντάρης, Έλληνας της διασποράς (Κωνσταντινουπολίτης, μεγαλωμένος όμως στην Ιταλία, μάλλον ιταλόφωνος παρά ελληνόφωνος) υποχρεούται να γνωρίσει την πατρίδα των δικών του στα 1931. Για τους Αθηναίους φερέλπιδες νέους των γραμμάτων η άφιξή του στην ελληνική πρωτεύουσα διχάζει τα πνεύματα: ο ποιητής-στοχαστής είναι και παραμένει τα χρόνια εκείνα ο αινιγματικός ξένος που πρέπει να τον προσεταιριστούν ή να τον απορρίψουν ως «παρείσαχτο», όπως τον σκιαγραφεί ο Οδυσσέας Ελύτης στα Ανοιχτά χαρτιά του («Το χρονικό μιας δεκαετίας») διεκτραγωδώντας συνάμα το άδοξο τέλος του στα χιονισμένα βουνά της Αλβανίας.

Δίγλωσση έκδοση
Η παρούσα δίγλωσση έκδοση συναπαρτίζεται από το ιταλικό κείμενο, «άσκηση για ένα μυθιστόρημα», που απόκειται ως χειρόγραφο στο αρχείο Σαραντάρη της Βικελαίας Βιβλιοθήκης στην Κρήτη. Τούτο, όπως και άλλα ιταλικά κείμενα του συγγραφέα, δημοσιεύτηκαν (αμετάφραστα) περίπου στην προ εικοσαετίας πεντάτομη έκδοση του Γ. Μαρινάκη. Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος (1915-2004), που αναγνώρισε από νωρίς την πρωτοποριακή στοχαστικότητα του Σαραντάρη, σχεδόν ομηλίκου του στην αθηναϊκή κονίστρα των ιδεών, ασχολήθηκε συστηματικά με όσα από τα γραπτά του θεώρησε ότι εμπλούτισαν τη δική του πορεία σκέψης. Επιλέγει να μεταφράσει το ιταλικό κείμενο του παρόντος τόμου αντλώντας το από το αρχείο του Γ. Μαρινάκη. Η Σοφία Σκοπετέα (1947-2007), δεινή μελετήτρια του Σαραντάρη, του οποίου το έργο φρόντισε φιλολογικά σε δίτομη έκδοση της Βικελαίας Βιβλιοθήκης, το 2000 και το 2006, αλλά και πιστή αναγνώστρια του Λορεντζάτου, είναι υπεύθυνη για την επιμέλεια, τις βραχείες σημειώσεις και το επιλογικό μικρό δοκίμιο του παρόντος τόμου, που εμφανίζεται στην εκπνοή του 2008, λίγο μετά τον θάνατό της. Η ίδια διευκρινίζει πως ο Λορεντζάτος μετέφρασε στα ελληνικά το ιταλικό κείμενο με βάση φωτογραφίες του χειρογράφου, αφού το αντέγραψε καταλεπτώς και το παρέδωσε έτοιμο για δημοσίευση το 1995. Δέκα χρόνια αργότερα και μετά τον θάνατο εκείνου, το 2005, η Σ. Σκοπετέα σχολιάζει και επιμελείται φιλολογικά το διπλό κείμενο (ιταλικό πρωτότυπο του Σαραντάρηελληνικό και εκτενέστερο μετάφρασμα του Λορεντζάτου). Πράξη στοργής και αφοσίωσης από τη μεριά της σε δύο ευγενικά πλάσματα που δεν ήσαν πλέον του κόσμου τούτου, αλλά αγάπησαν με πάθος τις γλωσσοκατασκευές, τις δυνατότητες αλλά και τις α-πορίες της γλώσσας: της ξένης που τη νομίζουμε δική, και πασχίζουμε να την κατακτήσουμε με ελιγμούς, ρίσκα, ακόμη και σημαίνοντα λάθη (περίπτωση Σαραντάρη: άλλος ένας ποιητής μας που δεν ήξερε ελληνικά) είτε της μητρικής, δεδομένης παιδιόθεν, που στην παραμικρή της ωστόσο χρήση φανερώνει το φευγαλέο, άπιαστο κίνημα, ό,τι ο ομιλητής (ο συγγραφέας) προσπαθεί εις μάτην να καθηλώσει: η άλλη όψη της γλωσσικής ξενότητας. Ο αναγνώστης δικαιούται να εικάσει πως και το μικρό αυτό δοκίμιο έχει αντληθεί από το αρχείο Σοφίας Σκοπετέα, κρίνοντας και μόνον από τον τίτλο του: «Επιλογικά έναντι».

Αυτοεξόριστος
Στο αναμνηστικό ιταλικό κείμενο που ο Σαραντάρης αρχίζει να γράφει ευθύς μετά την άφιξή του στην Ελλάδα, η διαδικασία της μνήμης κρατά πρωταγωνιστικό ρόλο. Η άβολη θέση που του παρέχεται στον νέο τόπο διαμονής, θέση του εξόριστου (του αυτοεξόριστου, έστω) κινεί τον μηχανισμό της αυτοάμυνας και ξετυλίγει τους οικείους τόπους, την Μπολόνια, τους κήπους της, χαρά των περιπατητών, τον κύκλο των φίλων και των γνωστών που συντρόφεψαν τη νιότη του. Το ονομαστικό-κρατυλικό στεφάνι αυτού του αυτοβιογραφικού σπαράγματος που πάει να γίνει μυθοπλασία παραπέμπει αξεδιάλυτα σε εννέα πρόσωπα: ανάμεσά τους παρεμβάλλονται πολλές μορφές του χλωρού παραδείσου του συγγραφέα στην Ιταλία. Τα ονόματα σημαίνουν σε τούτη την αμιγώς λογοτεχνική αντίληψη. Εύστοχα η Σοφία Σκοπετέα παρατηρεί πως τα εννέα πρόσωπα χωρίζονται σε τέσσερα συν πέντε, εφόσον η ιστορία του τέταρτου προσώπου λήγει με τη χρονοθέτηση: Αtene, ottobre-dicembre 1931 (Αθήνα, Οχτώβρης- Δεκέμβρης 1931, μεταγράφει ο Λορεντζάτος).

Η Λίζυ Τσιριμώκου είναι καθηγήτρια Θεωρίας της Λογοτεχνίας και Συγκριτικής Γραμματολογίας στο ΑΠΘκαι συγγραφέας

Γιώργος Σαραντάρης

OΙΓΝΩΡΙΜΙΕΣ ΚΑΙΗΦΙΛΙΑ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣΓΙΑ ΤΙΣΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΠΟΥΔΕΘΑΓΡΑΨΩ ΠΟΤΕ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ, ΕΠΙΜΕΛΕΙΑΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΟΦΙΑ ΣΚΟΠΕΤΕΑ, ΕΚΔ. ΤΟ ΡΟΔΑΚΙΟ, 2009, ΣΕΛ.
170, ΤΙΜΗ: 30 ΕΥΡΩ