Ο λαϊκός Μολιέρος

Βλέποντας στο Ηρώδειο τον «Κατά φαντασίαν ασθενή» του Μολιέρου συνειδητοποίησα για άλλη μια φορά πόσο λαϊκός συγγραφέας ήταν
Όταν λέω λαϊκός, για να μην παρεξηγηθώ στην εποχή του χυδαίου λαϊκισμού (και ιδιαιτέρως του διανοουμενίστικου κιτς λαϊκισμού), εννοώ τον δημιουργό που διυλίζει τη γλώσσα και τις συμπεριφορές, τα ήθη και τις νοοτροπίες των λαϊκών στρωμάτων, όλων των ταξικών διαφοροποιήσεων και, για να αναφερθούμε στον Σαίξπηρ, βάζει τον καθρέφτη μπροστά στο πρόσωπο της κοινωνίας, για να δει τα χαΐρια της. Ο πραγματικός καλλιτέχνης δεν κολακεύει το κοινό του, όποιο κι αν είναι, δεν το ηρωοποιεί, δεν ανάγει σε πρότυπο τις λαϊκές εκφράσεις, στάσεις και εντάσεις.

Η παράδοση λέει πως ο Μολιέρος πριν παραδώσει μια νέα κωμωδία του στον θίασο, πριν αρχίσει τις δοκιμές, τη διάβαζε στην υπηρέτριά του και λάμβανε σοβαρά υπόψη του τις αντιδράσεις της και τις παρατηρήσεις της. Κυρίως μετρούσε τον χρόνο αντίδρασής της στις ατάκες αλλά ακόμη και την κλιμάκωση του γέλιου της.

Η λαϊκότητα των κωμωδιών του Μολιέρου δεν αποδεικνύεται μόνο από τη δημοφιλία τους τετρακόσια χρόνια μετά τη δημιουργία τους για άλλο κοινό μιας άλλης εποχής, μιας άλλης κοινωνίας (ο Μολιέρος ήταν προστατευόμενος του Λουδοβίκου και έπαιζε κυρίως μπροστά στην Αυλή), αλλά και από τις επιδράσεις που άσκησε στην ιστορία του θεάτρου όπως και από ποια λαϊκά θεατρικά μοτίβα άντλησε ο ίδιος ιδέες, τύπους, γλώσσα και σχέσεις.

Έτσι πρόχειρα αναφέρω: ο δικός μας Χουρμούζης, εκτός από το γενικό ήθος των κωμωδιών του που είναι σαφώς επηρεασμένες από το μολιερικό θέατρο, στον «Τυχοδιώκτη» βάζει τον Βαυαρό απατεώνα να υπολογίζει τα χρήματα που θα του κοστίσει το χτίσιμο ενός στρατώνα, φουσκώνοντας τα υλικά ακριβώς με τον ίδιο τρόπο, ρυθμό και κλιμάκωση που μετράει τα φάρμακα στην εναρκτήρια σκηνή τού «Κατά φαντασίαν ασθενούς» ο Αργκάν.

Δίκαια ο δάσκαλός μου και δάσκαλος όλων μας, ιστορικός του θεάτρου μας, Γιάννης Σιδέρης έγραφε πως ο «Μολιέρος την Ελλάδα πεπαίδευκεν».

Αλλά ο τρόπος που ο Μολιέρος αφομοίωσε την προηγηθείσα κωμωδία από τον Μένανδρο και τον Πλαύτο έως τον Μακιαβέλι και την Κομέντια ντελ΄ άρτε είναι αξιοσημείωτος.

Η λαϊκότητα του μολιερικού τυπολόγιου υποχρεούται να βρίσκει κάθε φορά μια αναλογία στη σύγχρονη εποχή. Δεν διαφωνώ με τους «ιστορικούς» σκηνοθέτες π.χ. της «Γαλλικής κωμωδίας» που ανεβάζουν Μολιέρο εποχής. Αλλά συμφωνώ απόλυτα και με όσους ανακαλύπτουν συμπεριφορές αλλά και εποχικές μόδες να τοποθετήσουν τα γελοία ή τα κωμικοτραγικά καμώματα των διαχρονικών ηρώων του Μολιέρου.

Στον λαϊκό μας Καραγκιόζη η ερωτευμένη Βεζυροπούλα έχει χάσει τη μιλιά της και ο Καραγκιόζης- γιατρός τη «θεραπεύει» αντιγράφοντας κυριολεκτικά την ανάλογη σκηνή από τον μολιερικό «Γιατρός με το ζόρι». Στα εξαίσια μπουλούκια που ευτύχησα να δω μετά τον πόλεμο, στις νούτικες- αυτοσχέδιες μονόπρακτες κωμωδίες, διασκευές κυρίως από ιταλικά έργα, το πιο συχνά κωμικό εύρημα ήταν ο απατημένος σύζυγος να παριστάνει τον πεθαμένο για να διαπιστώσει την αγάπη της μοιχαλίδας συζύγου του ή ο καχύποπτος για μοιχεία σύζυγος να κρύβεται κάτω από το τραπέζι, για να ακούσει τη συνομιλία της συζύγου με τον ύποπτο φίλο κτλ. Και τα δύο κωμικά μοτίβα είναι μολιερικά, το πρώτο στον «Ασθενή», το δεύτερο στον «Ταρτούφο».

ΙΝFΟ

«Ο κατά φαντασίαν ασθενής» παίζεται απόψε, αύριο και την Τετάρτη στο Θέατρο Δάσους (Θεσσαλονίκη), την Πέμπτη στη Λάρισα και το Σάββατο στο Αττικό Άλσος (Γαλάτσι).

Λιτός, ουσιαστικός, χωρίς τερτίπια

Ο Μπέζος είναι ηθοποιός λιτός, ουσιαστικός, ευθύς, χωρίς τερτίπια και με εξαίσια φωνή. Έφτιαξε έναν γκρινιάρη, χαδιάρη, απαίσια αυταρχικό και στο βάθος φοβισμένο ανασφαλή τρυφερό άνθρωπο. Η Ναταλία Τσαλίκη σουμπρέτα κλάσεως σχεδίασε με κέφι, διαβολιά και έξοχες πάσες την Τουανέτα. Η Κολιανδρή είχε γκελ. Η Σάρκου είναι μια θαυμάσια Ντάμα από αυτές που λείπουν πλέον από το θέατρό μας. Ο Φάις έχει έντονη και αγαθή παρουσία, φρεσκάδα, αλλά συχνά κάνει την ευχέρεια φλυαρία. Ο Τάσος Γιαννόπουλος ήταν ένας μετρημένος νηφάλιος ρεζιονέρ, ο Θανάσης Δήμου έδωσε με ρητορικό τρόπο τον φανφαρόνο απατεώνα γιατρό και ο Μπούρας έδειξε έξοχα προσόντα μπριλάντε κωμικού μπουφόνου. Οι Οικονόμου, Γαβαλάς, Κανέλλου συμπλήρωσαν την εύστοχη διανομή αυτής της χυμώδους λαϊκής κωμωδίας χαρακτήρων.
Επίκεντρο το «κουσούρι»

«Ο κατά φαντασίαν ασθενής» (πόσο εύστοχη η καθαρευουσιάνικη μετάφραση του πρωτότυπου τίτλου! Ποιος θα τολμήσει να την αλλάξει; Ποιος άλλαξε τον τίτλο «Άθλιοι» για το αριστούργημα του Ουγκώ;) είναι μια από τις πιο δημοφιλείς εδώ και στην Ευρώπη κωμωδίες του Μολιέρου. Γιατί ο τύποςχαρακτήρας είναι αναγνωρίσιμος κοινωνικά όπου γης. Από την εποχή του Μενάνδρου (που είχε δάσκαλο στο αριστοτελικό Λύκειο τον συγγραφέα των «Χαρακτήρων» Θεόφραστο) έως τον Μολιέρο, που ζει στην εποχή που γράφει τους δικούς του «Χαρακτήρες» ο Λαμπριγιέρ, η κωμωδία εκμεταλλεύεται την κωδικοποίηση, την ταξινόμηση και την κοινωνική αναγνωρισιμότητα ορισμένων γενικών και πάγιων ανθρώπινων συμπεριφορών, ελαττωμάτων, ελλειμμάτων, αστοχιών κτλ.

Ο κυρίαρχος πυρήνας στον σατιριζόμενο τύπο του Μολιέρου είναι ένας ανασφαλής εγωισμός. Ο Αργκάν ταμπουρώνεται πίσω από τις φανταστικές του αρρώστιες για να εκβιάσει την αγάπη, την προσοχή, την τρυφερότητα, την υπακοή, την πειθαρχία του περίγυρού του. Αισθάνεται ανασφαλής και γι΄ αυτό κάνει επιθετική την αδυναμία του εφευρίσκοντας ό,τι αφοπλίζει τους άλλους, την ασθένεια, την ανημπόρια. Εξάλλου είναι παγκοίνως εμπειρική διαπίστωση πως ο άρρωστος άνθρωπος, συχνά δικαιολογημένα, γίνεται απαιτητικός, τυραννικός, καταπιεστικός, γκρινιάρης και «χαδιάρης». Είναι ως εκ τούτου ο Αργκάν ένας ιδιότυπος μεσάζων, αφού εκμεταλλεύεται τους γύρω του και γίνεται αντικείμενο χυδαίας εκμετάλλευσης τρίτων. Αντιπαθής και ταυτόχρονα γελοίος.

Ο Γιάννης Μπέζος που σκηνοθέτησε πρωταγωνιστώντας στη μολιερική κωμωδία, τη διάβασε, σωστά νομίζω, ως αστική λαϊκή κωμωδία. Είναι ενδεικτικό πως ο Αργκάν δεν αναφέρεται πουθενά αν ασκεί και πώς κάποιο επάγγελμα και πόθεν αντλεί τα εισοδήματα που του επιτρέπουν να ζει μια άνετη ζωή. Είναι σαφώς ένας Εισοδηματίας!!

Εξάλλου το «πάθος» του, το «κουσούρι» του δεν είναι κοινωνικής καταγωγής, όπως του «Ταρτούφου», του «Μισάνθρωπου», του «Φιλάργυρου» κτλ. Άρα η κωμωδία θα πρέπει να επικεντρωθεί στο «κουσούρι». Και το «κουσούρι» αυτό δεν έχει ούτε ταξική προέλευση ούτε εποχική. Σωστά λοιπόν ο Μπέζος αναλόγισε τα πράγματα δίνοντάς τους μια διαχρονική χροιά.

Εδώ έχουμε να κάνουμε, σκέφτηκε, μ΄ έναν παρεκκλίνοντα τύπο από τον κανόνα, γενικά και ουσιαστικά αναγνωρίσιμο. Έτσι η Μαργαρίτα Χατζηιωάννου σχεδίασε και κατασκεύασε ένα νεοπλουτίστικο σαλόνι, με κύριο «βωμό» το αναπηρικό ηλεκτροκίνητο αμαξίδιο και φόντο μια συμβολικά σημαίνουσα γιγαντιαία προθήκη φαρμακείου με τερατώδη καταπότια, χάπια πολλών χρωμάτων. Η Κατερίνα Παπανικολάου σχεδίασε ουδέτερα κοστούμια παίζοντας με την κατάσταση των προσώπων, τη σοβαρότητά τους και τη βλακεία τους.

Ο έμπειρος Χάρης Μανταφούνης δίδαξε τους χορούς και την κίνηση, ο Μπέλλης φώτισε με τη γνωστή του ευαισθησία, ο Μπελιές μετέφρασε με το γούστο και την συγχρονική του, ορθή, άποψη και ο Γιώργος Ανδρέου έγραψε ωραία τραγούδια ακολουθώντας τη μολιερική μεικτή και νόμιμη φόρμα της κωμωδίας μετ΄ ασμάτων.