Επιφυλλίδα

Διασημότης και θάνατος
Του Θανάση Θ. Νιάρχου

Αν επιμένει να υπάρχει κάποια σοβαρότητα στη ζωή μας, οφείλεται στον θάνατο. Η ζωή μπορεί να ευτελίζεται, οι ανθρώπινες σχέσεις ακόμη περισσότερο, αλλά είναι αδύνατο, ό,τι κι αν συμβεί, ο θάνατος να καταχωρηθεί μέσα στο πλαίσιο που κάνει τη ζωή σημαντική ή αξιοθρήνητη, αξιοβίωτη ή ανυπόφορη, οπωσδήποτε πάντως οικεία. Πεντακόσια χρόνια να φτάσει ο μέσος όρος ζωής και τα τετρακόσια ενενήντα να είναι εύρωστα και δημιουργικά, ο θάνατος θα παραμένει ακατανόητος και δυσβάσταχτος. Και φαίνεται πως συμβαίνει αυτό ή γιατί δεν θα μπορούσε να ισχύσει τίποτε άλλο ή γιατί, «σκάνδαλο» καθώς συνιστά για το ανθρώπινο μυαλό ο θάνατος, οποιαδήποτε ερμηνεία κάνει ακόμη πιο αδιαπέραστο το μυστήριό του. «Η ζωή που είναι τόσο σημαντική, ώστε ανταμοιβή της να είναι το μυστήριο του θανάτου», έχει γράψει ο Γιάννης Τσαρούχης.

Με συνέπεια, οποιαδήποτε «περιποίηση» επινοούμε για τον θάνατο ώστε όταν προκύψει να είναι σαν να διερχόμαστε μια περιπέτεια που θα μπορούσε να μας συμβεί εν όσω ζούμε, να μοιάζει το λιγότερο υβριστική. Με όλο τον σεβασμό και το δέος ίσως, που δικαιούται ακόμη και ο καλλιτέχνης που φρόντισε ώστε ο θάνατός του να ηχήσει ως ένα απαρομοίαστο γεγονός της πιο εντυπωσιακής εκδοχής της εγκόσμιας ζωής του, δεν μπορεί να μην προβληματιστεί ή να μην αναρωτηθεί κανείς: Είναι δυνατόν να φαντάζεσαι πως ό,τι είναι αξιοθαύμαστο ή παρηγορητικό για τα πενήντα, εξήντα ή εβδομήντα χρόνια μιας ανθρώπινης ζωής, μπορεί ν΄ αποτελεί ξόρκι για τον ακαταμέτρητο χρόνο που σ΄ αυτόν έχεις ουσιαστικά καταχωρηθεί ενώ συνεχίζεις να ζεις; Τι ανήκουστη και τερατώδης αντιμετάθεση είναι αυτή ώστε να αισθάνεσαι (όσο μεγαλειώδες κι αν είναι το «παρόν» σου) πως έχεις τη δύναμη να προχωράς τροπαιοφόρος στον μέλλοντα χρόνο σου που, έτσι κι αλλιώς, θα τον μοιραστείς με τους άλλους ως κάτι διαφορετικό, οπωσδήποτε, σε σχέση με ό,τι υπήρξες ή εξακολουθείς να είσαι. Συνιστά μιας τέτοιας έκτασης εθελοτυφλία, ώστε είναι αδύνατον να χαρακτηρίζει ακόμη και στοιχειώδης οξυδέρκεια τον άνθρωπο που συμπεριφέρεται σάμπως θα ήταν δυνατόν ο θάνατος να ισορροπήσει, ακόμη κι αν στον έναν δίσκο της ζυγαριάς τοποθετούσε κανείς όλο το έργο του Σαίξπηρ. Από την άποψη αυτή- ευτυχώςβέβαια επιτρέπεται ο θάνατος του Αισχύλου να είναι για το σύμπαν το ίδιο οδυνηρός- δηλαδή καθόλου ή απεράντως- όσο και του πατέρα μας, που κανείς άλλος δεν γνωρίζει την ημερομηνία του θανάτου του παρά μόνον εμείς οι ίδιοι. Μα δεν υπολογίζεις όλα τα μεγάλα έργα που έχει προκαλέσει ο φόβος του θανάτου, ώστε να μπορεί με βεβαιότητα να αποφανθεί κανείς ότι υπάρχουν θάνατοι και θάνατοι κι ό,τι, ενώ άλλοι μετράνε καθοριστικά για τη ζωή των ανθρώπων, άλλοι είναι εντελώς αδιάφοροι για το ανθρώπινο γένος.

Ιδού το λάθος: Ακόμη κι αν πρόκειται για τον Παρθενώνα, δεν υπάρχει κάτι που θα μπορούσε να δημιουργηθεί και να μην είναι κατανοητό για τον άνθρωπο, ενώ ο θάνατος είναι το ακατανόητο. Και το ακατανόητο δεν μπορεί ποτέ να χειραγωγηθεί ή να συλληφθεί με τα μέτρα του κατανοητού, γιατί του προσδίδουμε μιαν ανεπίτρεπτη οικειότητα. Επομένως, όλη η δημιουργία, όσο σπουδαία κι αν είναι, δεν παύει, σε μάκρος χρόνου, να παραμένει σαν ένα κλείσιμο του ματιού του ενός ανθρώπου προς τον άλλον, ώστε να γίνεται με τον τρόπο αυτό η ζωή λίγο πιο υποφερτή. Συνωμοτούμε μεταξύ μας, χωρίς να χρειάζεται να συνεννοηθούμε, όσον αφορά σε αξίες, «υποκειμενικές» και «αντικειμενικές». Τελικά χωρίς να το συνειδητοποιούμε, ο θάνατος μας μεταβάλλει όλους μας σε συνωμότες, αδιάφορο αν είμαστε πολύ, ελάχιστα ή και καθόλου πολιτικοποιημένα άτομα.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».