Επιφυλλίδα

Ο αγαθός δαίμονας των Μεσσηνίων
Του Πέτρου Θέμελη

Τα θρυλικά και παράτολμα κατορθώματα του Αριστομένη και οι νικηφόρες μάχες του ενάντια στους Σπαρτιάτες είχαν πάρει μυθικές διαστάσεις, απαγγέλλονταν ως έπος από τις Μεσσήνιες γυναίκες, όταν ο ήρωας ήταν ακόμη ζωντανός. Το έπος άδονταν και για πολλούς αιώνες αργότερα, απαλύνοντας τον πόνο των υποδουλωμένων. Οι Μεσσήνιοι τραγουδώντας τα κατορθώματα του εθνικού τους ήρωα και συντηρώντας λατρείες τοπικών ηρώων ασκούσαν αντίσταση, μια μορφή αντίστασης που δεν αποτολμούσε την ανοιχτή αντιπαράθεση με τον κατακτητή. Αποδείχτηκε ωστόσο ιδιαίτερα αποτελεσματική, καθώς ενεργούσε διαβρωτικά ενάντια στο καταπιεστικό σπαρτιατικό καθεστώς και συνέβαλλε στη διαμόρφωση μιας μεσσηνιακής εθνικής ταυτότητας. Ήταν μια μορφή «μακράς επανάστασης» όπως την αντιλαμβάνεται ο Raymond Williams στο ομώνυμο βιβλίο του (1989) ή μια «πολιτισμική αντίσταση», όπως την όρισε ο Μarshall Sahlins (Culture and Ρractical Reasons, Λονδίνο 1976).

Ο περιηγητής του 2ου αιώνα Παυσανίας άκουσε να απαγγέλλουν ακόμη στις μέρες του το επικό ποίημα, το δημοτικό εκείνο τραγούδι, θα λέγαμε, και διέσωσε δυο στίχους του. Μέσα από την «Αριστομενιάδα» πρόβαλε η μορφή του Μεσσήνιου θρυλικού ήρωα. Πρέπει να περιγράφονταν ακόμη σε αυτό η θαυμαστή απόδρασή του από τον Καιάδα, που ισοδυναμούσε με επιστροφή από τον Άδη, η θυσία εκατό αιχμαλώτων στον Ιθωμάτα Δία, η πτώση της Είρας και η προδοσία του Αρκά Αριστοκράτη, η κατάχωση της «ιερής παρακαταθήκης» στην Ιθώμη, καθώς και άλλα κατορθώματα και περιπέτειές του. Μορφή ερωτικού ρομάντζου είχε η ιστορία με τη Σπαρτιάτισσα Αρχιδάμεια, ιέρεια της θεάς Δήμητρας, που τον λευτέρωσε απ΄ την αιχμαλωσία όχι για χρήματα, αλλά γιατί ήταν ερωτευμένη από καιρό μαζί του.

Ο Αριστομένης ήταν ο αγαθός δαίμονας των Μεσσηνίων.

Η θαυμαστή εμφάνισή του όταν δεν βρισκόταν πια ανάμεσα στους ζωντανούς, αλλά ήταν πάρεδρος των θεών, αρκούσε για να νικήσει κατά κράτος τους Σπαρτιάτες ο Επαμεινώνδας στη μάχη των Λεύκτρων, το 371 π.Χ., μάχη καθοριστική για την ίδρυση της Μεσσήνης δύο χρόνια αργότερα στην πλαγιά της Ιθώμης. Την επιστροφή της άυλης υπόστασής του για χάρη των Βοιωτών εκεί ακολούθησε η επιστροφή των φυσικών του λειψάνων, των οστών του λίγα χρόνια αργότερα από τη Ρόδο (Παυσανίας 4.32.3). Το ίδιο είχε συμβεί με την εμφάνιση του Θησέα στη μάχη του Μαραθώνα το 490 π.Χ. και την επιστροφή των οστών του λίγο αργότερα, το 475 π.Χ., από τη Σκύρο.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.