Οι άλλοι ήρωες

ΤΩΡΑ ΠΟΥ ΤΑ ΓΛΥΠΤΑ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΒΡΗΚΑΝ ΤΗ ΣΤΕΓΗ
ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΔΕΝ ΑΣΦΥΚΤΙΟΥΝ, ΔΕΝ ΣΥΜΦΥΡΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΔΕΝ
ΣΤΕΝΟΧΩΡΟΥΝΤΑΙ, ΤΩΡΑ ΠΟΥ, ΟΡΘΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΑ, ΠΕΡΙΣΣΕΨΑΝ
ΟΙ ΥΜΝΟΙ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΗ ΣΤΕΓΗ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΟΥΣ «ΕΝΟΙΚΟΥΣ»,
ΕΠΙΤΡΕΨΤΕ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΑΔΕΙΞΩ ΟΛΟΥΣ ΟΣΟΙ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΑΝ
ΝΑ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΧΑΙΡΟΜΑΣΤΕ ΩΣ ΕΠΙΣΚΕΠΤΕΣ ΚΑΙ
ΝΑ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΟΜΑΣΤΕ ΩΣ ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ ΑΥΤΑ ΤΑ ΥΠΕΡΟΧΑ
ΤΕΚΜΗΡΙΑ ΜΙΑΣ ΜΟΝΑΔΙΚΗΣ ΣΤΙΓΜΗΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ.
Όλοι όσοι μπορούν σήμερα να έρχονται σε επαφή με έργα του αρχαίου κόσμου είτε αυτά είναι κείμενα είτε αρχιτεκτονήματα είτε εικαστικά είτε εργαλεία και σκεύη καθημερινής χρήσης πιθανόν δεν γνωρίζουν πόσος μόχθος, πόση γνώση, πόση έμπνευση συχνά, πόση εφευρετικότητα έχει διατεθεί ώστε να γίνουν προσιτά, αξιανάγνωστα, και αναγνωρίσιμα ως προϊόντα μιας εποχής και μιας συγκεκριμένης κοινωνίας, μιας σχολής αισθητικής, μιας παιδείας ακόμη και μιας μόδας.

Αναφέρομαι στους ειδικούς φιλολόγους και στους αρχαιολόγους, τους συντηρητές που παραλαμβάνουν ένα ερείπιο κειμένου, ένα σκουριασμένο, οξειδωμένο χάλκινο άγαλμα, ένα θραύσμα αγγείου, ένα κολοβωμένο σύμπλεγμα γλυπτό, τα θαμμένα στο χώμα θεμέλια μιας οικοδομής και μας παραδίδουν εκθέσιμα και αναγνωρίσιμα τεκμήρια πολιτισμού.

Τα «χειρόγραφα» που μας έχουν παραδοθεί αντίγραφα αντιγράφων είναι τα περισσότερα φθαρμένα, σάπια, καμένα με ίχνη της περιπέτειας αιώνων. Αλλά κι όταν είναι σε καλή κατάσταση ο τρόπος που αντιγράφηκαν δημιουργεί τεράστια προβλήματα για την αυθεντική ή λανθασμένη απόδοση του περιεχομένου. Αγράμματοι αντιγραφείς σε οργανωμένα εργαστήρια πιθανόν συγκρότησαν το χειρόγραφο εξ ακοής, καθ΄ υπαγόρευσιν. Καλόγεροι νυσταγμένοι και νηστεύοντες που κουτουλούσαν πάνω στο τραπέζι είτε αντιγράφοντας με το μάτι είτε παραβάλλοντας άλλο χειρόγραφο «πήδαγαν» σειρές ή παρέλειπαν λέξεις είτε αλλοίωναν καταλήξεις, όταν το χειρόγραφο από το οποίο αντέγραφαν ήταν κακογραμμένο. Σήμερα η αξιοθαύμαστη εκδοτική φιλολογία είναι σε θέση να βρίσκει, λες και ακολουθεί μεθόδους αστυνομικών ντετέκτιβ, τα «γενεαλογικά» δέντρα ενός χειρογράφου, ώστε να συγκροτεί ομάδες και στέμματα, ποιος ανώνυμος γραφέας από ποιον αντέγραψε και ποιος τον αντέγραψε.

Και ύστερα αρχίζει η συντήρηση, σχεδόν μια κυριολεκτικά ταριχευτική τέχνη. Επουλώνονται πληγές, αναπληρώνονται κενά, συμπληρώνονται ελλείψεις, διορθώνονται αβλεψίες, αφαιρούνται επαναλήψεις, εξαλείφονται προσθήκες και όχι σπάνια προτείνονται λύσεις που επιλύουν αινιγματώδεις εκφράσεις και ακατανόητες συντάξεις ή τερατώδεις γραμματικές ή φθογγολογικές εκπλήξεις.

Η εκδοτική ιστορία των κλασικών κειμένων είναι γεμάτη από εκπληκτικές λύσεις, πρωτοφανείς γκάφες, αυθαίρετες προτάσεις και συχνά σωτήριες επεμβάσεις. Κάθε γενιά φιλολόγων ειδικευμένων στην παλαιογραφία και την εκδοτική αναθεωρεί μεθόδους, βελτιώνει και την τεχνολογία (μικροφωτογραφία, λέιζερ, χημική ανάλυση κ.τ.λ.) και αλλάζει παγιωμένα έως σήμερα κείμενα τόσο ώστε αλλάζει ο φωτισμός μιας ιδέας, ενός χαρακτήρα ή μιας πράξης. Αντιλαμβάνεται κανείς τι σημασία έχει σε μια δεδομένη καίρια στιγμή της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή να «μιλάει» η Αντιγόνη και να αναφέρεται στον Αίμονα ή να «μιλάει» και να αναφέρεται σ΄ αυτόν η Ισμήνη. Αν συμβαίνει το πρώτο θα είναι η πρώτη και μοναδική στιγμή σ΄ όλη την τραγωδία που η Αντιγόνη κάνει μνεία του μνηστήρα της. Αν συμβαίνει το δεύτερο, πράγμα που κι εγώ πρεσβεύω και αυτήν τη λύση έδωσα και στη μετάφρασή μου, συμπλέοντας με σοφούς φιλολόγους εκδότες, τότε η Αντιγόνη, επιλέγοντας τον αυτόνομο δρόμο της προς τους νεκρούς έχει αφαιρέσει από τις έγνοιές της τον ερωτευμένο έως θανάτου μνηστήρα της.

Αυτά τα ολίγα ως απάντηση σε ορισμένους αγράμματους αλλά ευνοούμενους των καιρών σκηνοθέτες, τρόφιμους των κρατικών ταμείων και σαλταδόρους των φεστιβάλ που δηλώνουν δημόσια πως δεν τους ενδιαφέρει η φιλολογία και η πιστότητα των κειμένων. Αν π.χ. είχε χαθεί ή αλλοιωθεί στο χειρόγραφο του «Φάουστ» του Γκαίτε ο περίφημος στίχος «εν αρχή ην η πράξις» και ο αντιγραφέας ή ο εκδότης είχε «διαβάσει» «εν αρχή ην η πίστις» ή «εν αρχή ην η άρνησις», δε θα υπήρχε διαφοροποίηση προσέγγισης και ερμηνείας του έργου;

Παράλληλο σπουδαίο έργο με τους εκδότες κειμένων φιλολόγους κάνουν και οι αρχαιολόγοι. Οι περισσότεροι έχουν ταυτίσει τους επιστήμονες αυτούς με τους ανασκαφείς. Άλλη σπουδαία ειδικότητα που χρειάζεται ένστικτο, αίσθηση της αναγνώρισης του ιστορικού χώρου και βέβαια τύχη που μόνο αυτοί μπορούν, αν ευνοηθούν, να αξιοποιήσουν την εύνοιά της. Ένα ανασκαφικό εύρημα μοιάζει πολύ μ΄ ένα ερειπωμένο χειρόγραφο. Ένα κεφάλι γυναίκας, ένα πόδι ανδρός, ένα θραύσμα ερυθρόμορφου αγγείου, ένα τείχος, ένα σκεύος, ένα εργαλείο, ένα όπλο πέρα από τη φθορά, τον ακρωτηριασμό που έχει από την περιπέτεια του χρόνου υποστεί, πέρα από τις αλλοιώσεις, τις προσχώσεις, τις βίαιες επεμβάσεις που πρέπει να καθαριστούν, να αφαιρεθούν, να οριοθετηθούν, πρέπει να αναζητηθεί η ταυτότητά τους, η ιδιαίτερη χρήση τους, ο σκοπός της δημιουργίας τους, η χρηστική τους λειτουργικότητα, και, βέβαια, η εποχή του, η τεχνική που χρησιμοποίησε ο δημιουργός του που έχει να κάνει και με την σχολή που ακολουθεί αλλά και ο εντοπισμός των εργαλείων που χρησιμοποιήθηκαν.

Κομμώσεις και πτυχώσεις
Η κόμμωση της κεφαλής μιας κόρης, το είδος των σανδαλίων ενός αθλητή, οι πτυχώσεις μιας εσθήτας, το περιεχόμενο ενός αρωματοδοχείου, τα κτερίσματα που συνόδευαν την ταφή ενός εφήβου, μιας ανύπαντρης κόρης και ενός πολεμιστή δίνουν πληροφορίες για την κοινωνία, τις ταξικές και ενδόφυλες σχέσεις, τις μεταφυσικές αγωνίες και τα ηθικά προτάγματα μιας συγκεκριμένης ηθικής.

Το ύφος π.χ. του αετώματος του Εκατόμπεδου που εκτίθεται στο Νέο Μουσείο Ακρόπολης είναι και το ύφος πιθανόν μιας αναπαράστασης της αρχαϊκής κοινωνίας των Αθηνών. Έτσι, αφού είναι δεδομένο πως η «Ορέστεια» του Αισχύλου παίχτηκε το 458 π.Χ. άρα πριν οικοδομηθεί ο Παρθενώνας, άρα πριν ο Αθηναίος αντικρύσει το Άγαλμα της Αθηνάς του Φειδία, πώς θα εμφανισθεί ως «ρόλος» η Αθηνά στις «Ευμενίδες» στο τρίτο δράμα της «Ορέστειας», με ποια μορφή, ποιο στυλ, ποιο γούστο, ποιο ύφος και θα είναι αναγνωρίσιμη από το κοινό ιδρύοντας τον Άρειο Πάγο;

Όταν ανοίγετε ένα στερεότυπο αρχαίο κείμενο κι όταν επισκέπτεσθε ένα Μουσείο, να ευγνωμονείτε τις στρατιές των ανωνύμων και των σοφών επωνύμων που έσκυψαν πάνω από κείμενα και ανασκαφικά ευρήματα και μας παρέδωσαν τεκμηριωμένα, αποκατεστημένα, χρονολογημένα και αισθητικά ταξινομημένα τα εκατομμύρια μνημεία λόγου και τέχνης του ανθρώπινου παρελθόντος.

Ένα ανασκαφικό εύρημα μοιάζει πολύ μ΄ ένα ερειπωμένο χειρόγραφο