Η γοητεία του ρίσκου

Τη «Λέσχη της αυτοκτονίας» ανέβασε η Κατερίνα Ευαγγελάτου στο «Αμφι-Θέατρο»
Όταν πριν από περίπου είκοσι χρόνια κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Άγρα η «Λέσχη της Αυτοκτονίας» του Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον σε έξοχη μετάφραση του μακαρίτη Τάσου Δενέγρη, πέρα από την έκπληξη για το ίδιο το κείμενο, αναρωτήθηκα γιατί δεν είχε γίνει ποτέ, όσο μπορούσα να ελέγξω, σενάριο για μια τρανταχτή κινηματογραφική μεταγραφή.

Και να, που βρέθηκε η Κατερίνα Ευαγγελάτου και οι συνεργάτες της στο «Αμφι-Θέατρο», για να αξιοποιήσουν θεατρικά αυτό το θαυμάσιο ως ιδέα διήγημα του Στήβενσον, μέρος από τη σύνθεση διηγημάτων με τον γενικό τίτλο «Νέες χίλιες και μία νύχτες».

Η ιδέα του διηγήματος είναι συνταρακτική και με τρόπο έξοχο συνδυάζει τα αγγλικά ήθη, το μαύρο χιούμορ, αλλά και μια στωική και σκεπτικιστική αντίληψη για τον βίο. Η χώρα των Λεσχών, ακόμη και των πλέον ιδιότυπων, χωράει άλλη μια κυνική, και απ΄ ότι φαίνεται αναγκαία, αφού αρκετοί συνάνθρωποι είτε από αηδία ζωής είτε από την πίεση της ανάγκης είτε από ενοχές ή τύψεις νιώθουν επιτακτική την ανάγκη να αποδημήσουν από τον μάταιο τούτο κόσμο. Η λέσχη του Στήβενσον εκτός των καθιερωμένων τελετουργικών κάθε άξιας της φήμης της λέσχης, την τελετή του τσαγιού, την ώρα της χαρτοπαιξίας, τα άλλα τυχερά παίγνια, έχει σχεδιάσει ένα χαρτοπαιχτικό παίγνιο με τη λογική της μπίλιας της ρουλέτας ή της σφαίρας στο περίστροφο της ρωσικής ρουλέτας ή του γνωστού λαϊκού μουτζούρη, όπου ένα μέλος της λέσχης κληρώνεται δολοφόνος και ένα άλλο μέλος θύμα του.

Αυτός είναι ο κεντρικός πυρήνας του διηγήματος του Στήβενσον στον οποίο έχουν εμπλακεί δύο αριστοκράτες, ένας Βαλκάνιος πρίγκιπας και ένας Άγγλος αξιωματικός που κυνηγάνε τη νυχτερινή περιπέτεια, τα απροσδόκητα της τύχης και τις γεύσεις απαγορευμένων καρπών. Στο πρωτότυπο διήγημα, όταν ο κόμπος φτάνει στο χτένι και η περιέργεια των δύο ηρώων κινδυνεύει να γίνει παγίδα, η αστυνομία κατόπιν κατάδοσης διαλύει την εγκληματική «εφεύρεση» των εμπόρων θανάτου.

Η διασκευή που μεταποίησε το διήγημα σε θεατρικό δρώμενο, εκ των πραγμάτων ελεύθερη, τροποποίησε και το φινάλε. Και σ΄ αυτό το σημείο θέλω να σταθώ. Γιατί κοιταγμένο πλέον το κείμενο από το τέλος δίνει άλλη διάσταση σ΄ ολόκληρη την αφήγηση και εστιάζεται σε άλλης ηθικής προβληματισμούς. Στο κείμενο του Στήβενσον, πέρα από το χιούμορ και την ειρωνική διάθεση που αντιμετωπίζεται η ευρηματική απάτη του λεσχιάρχη, υπάρχει ως δραματικό υπόβαθρο η απελπισία και τα αδιέξοδα μερικών ανθρώπων που δειλοί προσέρχονται σ΄ ένα συμφωνημένο παίγνιο θανάτου επειδή διστάζουν να αυτοσχεδιάσουν και να ρισκάρουν ή και να πρωτοτυπήσουν.

Στη διασκευή που υπογράφουν όλοι οι συντελεστές της παράστασης, αφού δηλώνεται ότι πραγματοποιήθηκε και ολοκληρώθηκε στις δοκιμές, εκείνο που πρυτανεύει είναι η γοητεία που ασκεί ο θάνατος, το απροσδόκητο τέλος μιας όμως συμφωνημένης συνθήκης, αλλά και οι συγκινήσεις του ρίσκου και της έκβασης, της άδηλης, του τυχερού παιγνίου. Ένα ειρωνικό, ευρηματικό με αστυνομικό σασπένς διήγημα μεταποιήθηκε σε ένα ενδιαφέρον υπαρξιακό, όχι λιγότερο ειρωνικό, τραγικοκωμικό δράμα όπου κυριαρχεί ως ερώτημα κατά πόσο κάθε άνθρωπος ρέπει προς θάνατον ως μία από τις δύο συνιστώσες της υπάρξεως, τα δύο κυρίαρχα ένστικτα, της αυτοσυντήρησης και της αυτοκαταστροφής.

Η διασκευή του «Αμφι-Θεάτρου» αφήνει την υπόνοια ότι ο άνθρωπος έλκεται από το αβυσσαλέο χάος, τη σαγήνη του σκότους, από την ηδονή που προκαλεί το άγνωστο ακόμη κι όταν φαντάζει τερατώδες, τεφρό και επώδυνο. Απαλλαγμένη από το ήθος και την ευγένεια των Άγγλων της εποχής (1882), έγινε μια καλπάζουσα φόρμα όπου τα πάντα κατάγονται και καθοδηγούνται από την τύχη και υπόκεινται στους νόμους των πιθανοτήτων.

Η Κατερίνα Ευαγγελάτου αρχίζει πλέον να αναπτύσσει με άνεση, χωρίς άγχος το ύφος της που διακρίνεται από έναν καταιγιστικό ρυθμό, μια παντελή έλλειψη ψυχολογισμού, αφού κυριαρχεί η φαινομενολογία και η φιλοσοφική «εποχή», μια, όχι αναγκαία μπρεχτική, απόσταση από ό,τι θα μπορούσε να ονομάσει κανείς απεικόνιση, ρεαλιστική, της πραγματικότητας.

Χρησιμοποιεί τα πρόσωπα των κειμένων που ερμηνεύει ως νευρόσπαστα, ως μαριονέτες, αλλά όχι με την ανόητη σκηνοθετική έπαρση του παντοδύναμου και απόλυτου μονάρχη της σκηνής, αλλά με την αντίληψη πως τους ήρωες τους «παίζει» ένας αόρατος κουκλοπαίχτης- η τύχη (;), η μοίρα (;), η ειμαρμένη (;), ο Σατανάς (;), ο Θεός (;)- εφαρμόζοντας ένα σχέδιο που εκτελείται ερήμην των πρωταγωνιστών που εκπλήσσονται, κάθε φορά αντιμετωπίζοντας απροσδόκητα γεγονότα. Όπως σε τέσσερα εξόδια άσματα τραγωδιών του πανομοιότυπα το διατυπώνει ο Ευριπίδης:

Μύριες όσες μορφές παίρνει το θείο· μύρια όσα κι ανέλπιστα οι θεοί εκπληρώνουν. Το προσδοκώμενο δεν έχει τελεστεί και τ΄ απροσδόκητο είπε ο θεός κι εγίνη.


Μεταφυσικές μπαλάντες

Η Ευαγγελάτου έχει ήδη μαζί με το αναγνωρίσιμο ύφος της σχηματίσει και την ομάδα των συνεργατών της, τον σκηνογράφο και ενδυματολόγο Κωνσταντίνο Ζαμάνη, τη φωτίστρια Μελίνα Μάσχα, τον μουσικό συνθέτη Σταύρο Γασπαράτο. Έχουν βρει πλέον μια κοινή διάλεκτο που διακρίνεται από λιτότητα μέσων, θα έλεγα πτωχών μέσων, που παραπέμπουν σε κάποιες εκφραστικές φόρμες λαϊκές μεσαιωνικές, σε κάτι μεταφυσικές μπαλάντες ή σε κάποιες δημοτικές ελληνικές παραλογές.


Λόγος με σωματική ανταπόκριση

Στην υποκριτική πρυτανεύει ο λόγος με τη σωματική του ανταπόκριση, χωρίς φλύαρες συμβολικές τάχα μου σημάνσεις που καταντούν περιττά συμφραζόμενα. Ο Νικόλας Παπαγιάννης (Φλόριζελ) εξελίσσεται σε σημαντικό ηθοποιό, αναγνωρίσιμου ύφους και αποτελεσματικής δυναμικής.

Ο Στάθης Μαντζώρος (Τζέραλντιν) κινείται με άνεση σε μια ευρεία εκφραστική κλίμακα με έλεγχο στις συναισθηματικές και υφολογικές μεταβάσεις. Ο Λευτέρης Πολυχρόνης, ο Τάσος Δαρδαγάνης και ο Φώτης Μπάτζας συμπλήρωσαν τη διανομή αλλάζοντας προσωπεία, δίνοντας στη σκηνοθεσία να «παίξει» με την αφηγηματική ευφορία. Ο Ζαμάνης δημιούργησε με λιτά μέσα και επίπεδα χώρο που εισήγαγε στους αναβαθμούς της μύησης. Η Μάσχα φώτισε σοφά και ο Γασπαράτος γράφει μουσική που δεν υπογραμμίζει αλλά εμβαθύνει στις καταστάσεις.

Η φωνή του Σπύρου Ευαγγελάτου ως φωνή του Προέδρου της Λέσχης, αυταρχική, σαν παλαιού τυραννικού σκηνοθέτη, αποδεικνύει με πόσο χιούμορ αλληλοσυμπληρώνονται πατέρας και κόρη.