ΧΩΡΙΣ ΚΟΝΤΟΘΩΡΟ ΕΠΑΡΧΙΩΤΙΣΜΟ

Θεωρημένα από την απόσταση του χρόνου τα Collectanea επιβεβαιώνουν, για άλλη μια φορά, πόσο εξακολουθητική και κυριαρχική παραμένει η πολυπλόκαμη γενιά του 1930 στα γράμματά μας.

Γράφει για τον εαυτό του ο Λορεντζάτος στο σημείωμα 112: «Από μικρό παιδί δεν μπόρεσα ποτέ να συγκεντρωθώ ή να επιδοθώ- με καλή επίδοση- σε όσα ήταν “of professional interest” και δραπέτευα προς την αντιεπαγγελματική περιοχή όσων είχαν “cultural value”».

Αυτός λοιπόν ο συνειδητά αυτοδίδακτος καλλιεργημένος, όπως και οι περισσότεροι άλλοι δημιουργοί της θαυμαστής γενιάς του, εκφράζει με τα σημειώματά του έναν σχεδόν ανύπαρκτο στις μέρες μας στέρεο πνευματικό κοσμοπολιτισμό. Βαθύς γνώστης της σύγχρονης και παλαιότερής του ευρωπαϊκής λογοτεχνικής παράδοσης, την συνδέει οργανικά με την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά, στις πολυποίκιλες εκδοχές της (από τον Σολωμό και τον Σεφέρη μέχρι τον Μακρυγιάννη και το δημοτικό τραγούδι), χωρίς οποιαδήποτε σύνδρομα κοντόθωρου επαρχιωτισμού ή επηρμένης επιδειξιμανίας. Κατορθώνει, με άλλα λόγια, να συγκροτήσει το παράδειγμα ενός άοκνου και ευαίσθητου διανοούμενου που είναι ισότιμα Έλληνας και Ευρωπαίος. Αν έχει νόημα να αναζητήσουμε ένα ελληνικό αντίστοιχο των Collectanea – και ως μέτρο σύγκρισης- δεν είναι άλλο από το περίφημο επτάτομο ημερολόγιο του Σεφέρη. Οι σεφερικές Μέρες είναι έργο σαφώς υψηλότερου πνευματικού διαμετρήματος κυρίως λόγω της συστηματικότητας που τις διακρίνει. Κατά τα άλλα, όμως, τα σημειώματα του Λορεντζάτου, συγκρινόμενα με τις εγγραφές του σεφερικού ημερολογίου, δεν υπολείπονται σε στοχαστικό βάθος, κριτική οξύνοια, γλωσσική καθαρότητα και ευαισθησία.

Μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στα δύο έργα αφορά στον χρόνο της γραφής τους και συνεπώς στο πνευματικό και κοινωνικό στίγμα της εποχής το οποίο αποτυπώνουν. Ενώ δηλαδή οι Μέρες έφτασαν μέχρι τη δεκαετία του ΄60, τα περισσότερα Collectanea καταγράφουν το απογοητευτικό κλίμα της πολυσύνθετης, εντόπιας και διεθνούς έκπτωσης, από τη δεκαετία του 1980 και εξής. Μια ευθύβολη κριτική αυτού του κλίματος συμπυκνώνεται στο collectaneum 783: «Πατριώτη, θέλεις να σοβαρευτείς; Πολιτικούς και δημοσιογράφους- μακριά!».