Ο ξεχασμένος πόλεμος, ο αληθινός πόλεμος

Ο Ηπειρώτης Βασίλης Γκουρογιάννης είναι από τους πιο ερεθιστικούς συγγραφείς που έχουμε σήμερα. ΄Ηδη στα πρώτα του βήματα, ως ποιητής, ξάφνιαζε με την έμπνευσή του να φέρει σε ηλεκτρισμένη επαφή έναν βουκολικό, ελεγειακό λυρισμό, διάστικτο με ιριδισμούς υπερβατικότητας, και έναν σκεπτικιστικό στοχασμό πάνω στην ανθρώπινη ύπαρξη και την Ιστορία. Αλλά κυρίως από το 1990, οπότε εγκαταστάθηκε οριστικά στον χώρο της πεζογραφίας (διατηρώντας ωστόσο την αίσθησή του για την ποιητική λεπτομέρεια), μας στέλνει με κάθε καινούργιο βιβλίο του κύματα ανησυχίας και ευφορίας μαζί, χάρη στις αναπάντεχες, αλλά πάντοτε μεγάλου βεληνεκούς θεματικές επιλογές του και την πρωτότυπη, σύνθετη προσέγγισή τους, με τα βαρυσήμαντα και δυσεπίλυτα διλήμματα που μας βάζει.

Ο Γκουρογιάννης είναι αιρετικός χωρίς να είναι προκλητικός. Δεν επιδιώκει να σοκάρει τον αναγνώστη του, να του πετάξει κατάμουτρα, αυτάρεσκα και χαιρέκακα, μια ενοχλητική αλήθεια. Αλλά ότι του κλονίζει τις βεβαιότητες, αυτό είναι γεγονός. Δεν μας λέει αυτό που περιμένουμε να ακούσουμε (όποιες πεποιθήσεις και αν έχουμε), αντίθετα μας υποβάλλει αυτό ακριβώς που υποψιαζόμαστε με ταραχή, που φοβόμαστε να αντιμετωπίσουμε και το απωθούμε, και το κάνει αυτό όντας εξίσου ανήσυχος με εμάς.

Το 1992, με τη χώρα παραδομένη στη βαλκανική εθνικιστική παράνοια, αυτός βρήκε την ώρα, ο αθεόφοβος, να μιλήσει, στο μυθιστόρημα Το ασημόχορτο ανθίζει , για τους Τσάμηδες και για την αιματηρή επέλαση της Ιστορίας, με τη μορφή των εθνικισμών, σε μια αρχέγονη, προεθνική, πολυεθνοτική κοινότητα. Το 1995, με την ποιητική-θεατρική σύνθεση Μήδεια, μετέφερε τον αρχαίο μύθο στη σύγχρονη πραγματικότητα των προσφύγων από την Ανατολική Ευρώπη, δείχνοντας ευριπίδεια κατανόηση για την ηρωίδα του. Το 1999, στο μυθιστόρημα Ο θίασος των Αθηναίων , περιέγραψε το τέλος του αρχαίου κόσμου από τη σκοπιά ενός φαντασιόπληκτου, μισότρελου θεατρώνη, που πασκίζει να αναβιώσει την τέχνη της τραγωδίας σε μια εποχή γενικής πολιτισμικής παρακμής (έμμεσοι, αλλά σαφείς οι παραλληλισμοί με τους δικούς μας καιρούς). Το 2003, στο μυθιστόρημα Βέβηλη πτήση, ΄Ελληνες και αλλογενείς μέτοικοι ερίζουν για τα δικαιώματα στην ιστορική κληρονομιά πάνω σε μια Ακρόπολη που έχει πληγεί κατά λάθος από τουρκικό πολεμικό αεροσκάφος!

Και τώρα, στο καινούργιο μυθιστόρημά του, ακουμπάει το δάχτυλο στην πιο κρυφή, την πιο ντροπιαστική, την πιο κακοφορμισμένη πληγή της νεότερης ελληνικής Ιστορίας, σ΄ αυτή που σκεπάζουμε με περιπαθείς ετικέτες αυτοθυματοποίησης, όπως «η τραγωδία της Κύπρου», ενώ επρόκειτο για ένα βρόμικο δράμα με ατιμασμένους ήρωες. Ατιμασμένους ΄Ελληνες ήρωες, Ελλαδίτες μάλιστα, που έχασαν την αθωότητά τους και στιγματίστηκαν επειδή βρέθηκαν, άθελά τους, στη δίνη ενός πολέμου τον οποίο η μητέρα πατρίδα επιμένει ώς σήμερα να αγνοεί στην επίσημη Ιστορία της, σαν αμαρτωλή που κρύβει τις πομπές της.

Γ ιατί το Κόκκινο στην Πράσινη Γραμμή αναφέρεται στους ΄Ελληνες φαντάρους της ΕΛΔΥΚ που πολέμησαν στην Κύπρο το καλοκαίρι του 1974, χωρίς να καταλαβαίνουν αν βρίσκονται σε πόλεμο κατά του προαιώνιου εχθρού ή σε εμφύλιο πόλεμο, αν υπερασπίζονται την Ελλάδα ή τη χούντα, αν πολεμούν τον Μακάριο ή τους Τούρκους. Πάνω από 4.000

Βασίλης Γκουρογιάννης

ΚΟΚΚΙΝΟ ΣΤΗΝ ΠΡΑΣΙΝΗ ΓΡΑΜΜΗ

ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, ΕΚΔ. 2009. ΣΕΛΙΔΕΣ 446. ΤΙΜΗ 18 ΕΥΡΩ

Έλληνες στρατιώτες σκοτώθηκαν σ΄ εκείνο τον πόλεμο, και ίσως αυτοί ήταν οι πιο τυχεροί, όπως λέγεται επανειλημμένα στο μυθιστόρημα του Γκουρογιάννη. Γιατί όσοι επέζησαν έμειναν για πάντα ψυχικά σακατεμένοι, απαρνημένοι από τη γεμάτη ενοχές πατρίδα, αποδιοπομπαίοι τράγοι που κουβαλούν το όνειδος του «χουντικού», του «φασίστα», του «προδότη» σε Ελλάδα και Κύπρο – ποιοι, τα εικοσάχρονα παιδιά που υπηρετούσαν τη θητεία τους και βρέθηκαν ξαφνικά στη δίνη μιας φοβερής σύρραξης, προδομένα πολύ συχνά από τους διοικητές τους, οδηγημένα από τα αντανακλαστικά τους και μόνο σε οτιδήποτε ανάμεσα σε πράξεις άφθαστου ηρωισμού και πράξεις καταισχύνης.

Τ ην έστω μιάμιση αράδα που η ελληνική πολιτεία αρνείται να αφιερώσει σ΄ αυτά τα γεγονότα στα σχολικά βιβλία Ιστορίας διεκδικεί ο σύλλογος των βετεράνων Ελδυκάριων στο μυθιστόρημα του Γκουρογιάννη, και για τον σκοπό αυτό διοργανώνει ένα συνέδριο στη Λευκωσία το Δεκαπενταύγουστο του 2007, ακριβώς 33 χρόνια μετά τον Αττίλα 2, δηλ. τη δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής. Ο πρόεδρος του συλλόγου, ένας διάσημος δικηγόρος, επιδιώκει όμως και κάτι ουσιαστικότερο με αυτό το συνέδριο: ένα είδος δραματοθεραπείας, την ευκαιρία να μιλήσουν επιτέλους οι παλαίμαχοι του 1974 ανοιχτά για τα απωθημένα βιώματά τους, να τα συζητήσουν και έτσι να λυτρωθούν, να ξαναβρούν ένα μέρος από την ψυχική ισορροπία τους. Ο πρόεδρος έχει και έναν εντελώς προσωπικό λόγο γι΄ αυτό: σέρνει ένα ένοχο μυστικό, που ροκανίζει την ψυχή του και φαίνεται να το γνωρίζει μόνον άλλος ένας, κάποιος άγνωστος που του στέλνει διφορούμενα μηνύματα στο κινητό του.

Το συνέδριο οδηγείται σε αποτυχία. Οι βετεράνοι μιλούν πράγματι για όσα έζησαν τότε, δίνοντας χαρακτηριστικά δείγματα της αθλιότητας και της φρίκης εκείνου του πολέμου, αλλά είναι φανερό από τον διαταραγμένο λόγο τους και την όλη συμπεριφορά τους ότι δεν πρόκειται να βρουν τη γαλήνη. ΄Οπως λέει ένας από αυτούς, «αφήσαμε τις ψυχές μας σκοτωμένες εδώ και κουβαλήσαμε στην Ελλάδα άδεια τα τομάρια μας». Ο ίδιος ο πρόεδρος δεν καταφέρνει να κάνει την υπέρβαση και να μιλήσει για το προσωπικό τραύμα του. Το συνέδριο διεξάγεται σ΄ ένα πολυτελές ξενοδοχείο της Λευκωσίας. Και ενώ στον συνεδριακό χώρο ξετυλίγεται ένα ψυχόδραμα τραγελαφικό και σπαρακτικό μαζί, γύρω του κυριαρχεί μια νέα, πολύ διαφορετική πραγματικότητα, που μοιάζει να το λοιδορεί: ανέμελοι Ελληνοκύπριοι, γλυκές Τουρκοκύπριες καμαριέρες, Ρωσίδες καλλονές που πλατσουρίζουν στην πισίνα. Η ίδια η παρουσία στο συνέδριο ιστορικών της νεότερης γενιάς πιστοποιεί το μάταιο του όλου εγχειρήματος: οι επιστήμονες αυτοί έχουν ευαισθησίες και στοχεύσεις που δεν συναντιούνται με εκείνες των αλλοτινών πολεμιστών, είναι αποστασιοποιημένοι από το γεγονός του πολέμου, ίσως υπερβολικά αποστασιοποιημένοι. Μένει η προγραμματισμένη συνάντηση στα κατεχόμενα με τους Τούρκους βετεράνους του 1974. Γίνεται σε κλίμα ειρηνικό και φιλικό, όχι όμως στο πνεύμα του «περασμένα ξεχασμένα», αλλά της αναγνώρισης ότι σ΄ εκείνο τον πόλεμο υπήρξαν ηττημένοι-θύματα και νικητές-θύματα: οι Τούρκοι απόμαχοι είναι και αυτοί χαρακωμένοι ψυχικά από τα όσα είδαν και έκαναν.

Αλλά ο Γκουρογιάννης δεν παρασύρεται στην ευκολία ενός αντιπολεμικού, αντιεθνικιστικού κηρύγματος. Ούτε στο ακόμα ευκολότερο αναμάσημα σχηματικών καταγγελιών για την «προδοσία της Κύπρου», παρόλο που διαβάζοντας το βιβλίο του καταλαβαίνεις πολύ καλά σε πόσα επίπεδα προδόθηκε τότε η Κύπρος. Ο συγγραφέας αυτός δεν καταδέχεται ποτέ να παραβιάσει ανοιχτές θύρες. Σκάβει βαθιά, για να προσεγγίσει αλήθειες που δεν επιδέχονται βολική σχηματοποίηση και καθησυχαστική (για τη μια ή την άλλη πλευρά) ιδεολογική επεξεργασία.

Μ πορούμε να διακρίνουμε τρεις μεγάλους άξονες, γύρω από τους οποίους κρυσταλλώνεται η προβληματική του σ΄ αυτό το μυθιστόρημα. Ο πρώτος αφορά την ιδιαιτερότητα του συγκεκριμένου πολέμου από ελληνικής πλευράς. Ορίζεται από το φοβερό συνειδησιακό πρόβλημα των στρατιωτών που έπρεπε να αποκρούσουν τους Τούρκους, αφού τους έφεραν οι ίδιοι στην Κύπρο με το να καταλύσουν την κυπριακή δημοκρατία και να επιδοθούν σ΄ ένα όργιο αλληλοσφαγής με τους μακαριακούς ομοεθνείς τους. Πόσο μπορεί να αλαφρώσει τη συνείδησή τους το ότι ήταν απλοί κληρωτοί που υπάκουαν σε διαταγές; Η απάντηση δίνεται από την τραγική κατάληξη της ιστορίας του προέδρου, που ακολουθεί την αποκάλυψη του μυστικού του.

Ο δεύτερος άξονας αναφέρεται σε κάτι γενικότερο: στην άνιση πάλη ανάμεσα στον αδικαίωτο, αμνημείωτο ανθρώπινο πόνο και τη φυσική εντροπία της ζωής, που είναι η λήθη. Είχαμε συναντήσει αυτό το μοτίβο και στο πρώτο πεζό του Γκουρογιάννη, το εξαιρετικό Διηγήσεις παραφυσικών φαινομένων, όπου οι ψυχές των άκλαυτων νεκρών τριγυρνούσαν σαν φαντάσματα στους τόπους του μαρτυρίου τους. Στο μυθιστόρημα που συζητάμε, το μοτίβο παίρνει μια μορφή οδυνηρότατη, αφού δεν την απαλύνει καμιά «παραφυσική» παραμυθία: τα μεγαλύτερα ανθρώπινα δράματα, φαίνεται να μας λέει ο Γκουρογιάννης, κρύβονται στα ξεχασμένα κεφάλαια της Ιστορίας, αυτά που πετάχτηκαν στη χωματερή της μνήμης από την επίσημη εθνική αφήγηση.

Ο τρίτος θεματικός άξονας αφορά τον ίδιο τον πόλεμο, την υφή του, τη μηχανική του, που μπορούμε να διακρίνουμε καθαρά όταν (όπως συμβαίνει σ΄ αυτή την περίπτωση) δεν τη θολώνει ο μυθικός πέπλος μιας ηρωικής εποποιίας. Ο Γκουρογιάννης εδώ αναδεικνύεται, χρησιμοποιώντας τα εργαλεία του μυθιστοριογράφου, σε έξοχο ανθρωπολόγο του πολέμου. Μας μιλάει για τον πόλεμο ως φόβο του πολεμιστή, αλλά και ως ηδονή του φόβου, για τη νικοτίνη της μπαρούτης και του χυμένου αίματος, για πράγματα όπως η στύση του παράλυτου από τον τρόμο στρατιώτη, όταν ο συνάδελφός του προσπαθεί να τον συνεφέρει τρίβοντάς του τα χέρια και τα μπούτια. Νά γιατί ο Γκουρογιάννης δεν έγραψε απλά ένα αντιπολεμικό μυθιστόρημα. Κάθε πόλεμος, αναγνωρίζει ο κεντρικός ήρωας, ο πρόεδρος, είναι βρόμικος, μια αλάνα με σκατά και πάνω πάνω δαφνόφυλλα. Αλλά ο ίδιος παραδέχεται πιο κάτω ότι ντρέπεται διπλά: «γιατί το έκανα και γιατί θα το ξανάκανα». Ο πόλεμος είναι βρόμικος, αλλά η μπόχα του μεθάει τον άνθρωπο και, όταν περάσει η δράση της, η μυρωδιά της μένει κολλημένη πάνω του για πάντα.

Μ εγάλες αλήθειες, δυσοίωνες αλήθειες. Και ωστόσο, όπως συμβαίνει στα σπουδαία λογοτεχνικά έργα, υποβάλλονται με τρόπο που δεν μας απελπίζει και δεν μας καταθλίβει, χάρη στην ιδιότητα της αληθινής τέχνης να αποτελεί η ίδια μια αντιστικτική νότα, αισιόδοξη και παρήγορη, εδώ συγκεκριμένα χάρη στη στιβαρότητα του λόγου του συγγραφέα, τη σαγηνευτική ζωντάνια των περιγραφών του, την ικανότητά του να αποσπά νόημα από τις πιο φευγαλέες λεπτομέρειες, την απίστευτη ευρηματικότητα και ομορφιά των μεταφορών του. Με το Κόκκινο στην Πράσινη Γραμμή ο Γκουρογιάννης μάς έδωσε ένα από τα σημαντικότερα ελληνικά μυθιστορήματα αυτής της δεκαετίας.