Τι κρύβεται μες στο αυγό της κότας

Ο ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ ΕΛΕΓΕ ΚΑΠΟΤΕ ΧΑΡΙΤΟΛΟΓΩΝΤΑΣ
ΠΩΣ ΑΙΣΘΑΝΘΗΚΕ ΜΕΓΑΛΗ
ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΗ ΟΤΑΝ ΜΙΑ ΜΕΡΑ ΤΟΥ
ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΤΟΥ 1959 ΕΦΤΑΣΕ ΣΤΟ ΗΡΩΔΕΙΟ
ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΝΑΚΟΙΝΩΘΗΚΕ ΠΩΣ Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ
ΤΩΝ «ΟΡΝΙΘΩΝ» ΕΙΧΕ ΑΠΑΓΟΡΕΥΘΕΙ.
«ΔΕΝ ΗΜΑΣΤΑΝ ΕΤΟΙΜΟΙ, ΘΑ ΓΙΝΟΜΑΣΤΑΝ
ΡΕΖΙΛΙ»
Την παραμονή, στην πρεμιέρα, το κοινό είχε αποδοκιμάσει την εμφάνιση ενός ιερέα ντυμένου με ρούχα παπά επί σκηνής και ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, υπουργός Προεδρίας τότε, είχε αποφασίσει να μην αφήσει την ιεροσυλία να συνεχιστεί. Ως γνωστόν η παράσταση αυτή που επαναλήφθηκε μερικά χρόνια αργότερα, υπήρξε μία από τις πιο ευτυχισμένες στιγμές, όχι μόνον του θεάτρου αλλά και της καλλιτεχνικής δημιουργίας γενικά, στη μεταπολεμική Ελλάδα. Η μουσική του Χατζιδάκι δεν έχει γεράσει ούτε μέρα, τα σκηνικά του Τσαρούχη και η ανάγνωση του Αριστοφάνη από τον Κουν έφτιαξαν σχολή.

Ο χαμένος της όλης ιστορίας υπήρξε ο Τσάτσος. Τον θυμάμαι σε όλη μου την παιδική ηλικία να τον συνοδεύει εκείνη η κότα που του είχε κολλήσει ο Φωκίων Δημητριάδης στις γελοιογραφίες του στην πρώτη σελίδα των «ΝΕΩΝ». Το γεγονός παραμένει εμβληματικό και για έναν ακόμη λόγο. Ένας από τους πιο στιβαρούς διανοητές της εποχής, την κρίσιμη στιγμή συμπεριφέρθηκε σαν κοινός χωροφύλακας, θεματοφύλακας της συντηρητικής υστερίας που κυριαρχούσε στη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Η πολιτική συγκυρία για μια ακόμη φορά αντιμετώπισε την καλλιτεχνική δημιουργία λες και ήταν άπλυτο εσώρουχο.

Έκτοτε η Δεξιά χρεώθηκε κατ΄ αποκλειστικότητα τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις της πνευματικής λογοκρισίας. Δεν είναι τυχαίο ότι σ΄ αυτά τα χρόνια ακόμη και η χρήση της λέξης «διανοούμενος» ήταν φορτισμένη με πολιτικές αποχρώσεις. Τα βλακώδη αντανακλαστικά της χούντας, με την αμορφωσιά και την ημιμάθεια των καραβανάδων «τεχνοκριτικών» της λογοκρισίας ήρθαν να κατοχυρώσουν περίτρανα τα εν λόγω δικαιώματα για λογαριασμό των πάσης φύσεως δεξιών, υπερδεξιών και συναφών επαγγελμάτων.

Στα χρόνια αυτά η Αριστερά μπορεί να μην είχε με το μέρος της τον νόμο, είχε όμως με το μέρος της την ηθική. Με τα χέρια καθαρά και το κεφάλι ψηλά αναλάμβανε την υπεράσπιση της πνευματικής ελευθερίας για λογαριασμό κάθε κατατρεγμένου. Μια πνευματική ελευθερία η οποία είχε, εννοείται, προ πολλού εξοριστεί από την επικράτεια του καταλάμποντος ακόμη τότε υπαρκτού σοσιαλισμού. Μια πνευματική ελευθερία την οποία, με το τεκμήριο της αθωότητας και της τραγικής ήττας στον Εμφύλιο, μπορούσε η ίδια η Αριστερά να τη χειρίζεται κατά βούληση.

Όποιος τολμούσε να σκεφτεί και μόνον ότι η Αριστερά μπορεί να ασκήσει λογοκρισία χρεωνόταν πάραυτα με τον ιό του αντικομμουνιστικού μένους, αφού δεν μπορούσε να χωρίσει δυο γαϊδουριών άχυρα, αφού, τυφλωμένος από την ιδεολογική του παράνοια, δεν μπορούσε να δει το οφθαλμοφανές: η Αριστερά όταν λογοκρίνει το κάνει για το καλό του κοσμάκη, για τον λαό, το προλεταριάτο, την Ιστορία και τον Σοσιαλισμό. Έτσι πέρασαν αφορολόγητες από το τελωνείο της δικής μας ιστορίας οι σταλινιάδες του Μάρκου Αυγέρη και άλλων που κατηγορούσαν συγγραφείς για ρεφορμισμό, μικροαστισμό και λοιπές λειχήνες που κατατρώνε το σώμα της επανάστασης. Αν ζούσε σήμερα ο Στρατής Τσίρκας θα είχε πολλά να μας πει, και ο Άρης Αλεξάνδρου ακόμη περισσότερα. Θα μου πείτε η υπόθεση έχει βαθιές ρίζες. Την είχε νιώσει στο πετσί του και ο Γληνός που ήταν αναγκασμένος να ακούει τις υποδείξεις αποφοίτων του Δημοτικού. Την ένιωσε αργότερα και ο Ρίτσος όταν αναγκάστηκε, υποτιμώντας και την ποιητική του ιδιοφυΐα και τη νοημοσύνη μας, να υμνήσει τα τανκς που χόρευαν στους δρόμους της Πράγας το 1968 ή «τα παιδιά της ΚΝΕ που λένε στη ζωή το μεγάλο Ναι».

Αυτά για την ιστορία. Και η ιστορία αξίζει ό,τι αξίζει για όσους εξακολουθούν να πιστεύουν ότι κάτι αξίζει. Το πνευματικό έργο, εδώ και μερικές δεκαετίες, έχει μετατραπεί σε πολιτιστικό προϊόν και την επιλογή του τι πρέπει και μπορούμε να διαβάζουμε ή να βλέπουμε και τι όχι, την κάνουν μια χαρά οι κανόνες της αγοράς. Ο καθένας είναι ελεύθερος να λέει, να γράφει και να παίζει ό,τι θέλει, αρκεί αυτό που λέει, γράφει ή παίζει να μην ξεφεύγει αισθητά από τις απαιτήσεις του μέσου όρου των στατιστικών και των δημοσκοπήσεων. Αλλιώς είναι μια υπόθεση που αφορά μόνον τον ίδιον και τον εαυτό του, άρα ανήκει στη σφαίρα του ιδιωτικού χώρου, άλλως, στην αρμοδιότητα των κατά μόνας ηδονών.