Ο Μεσαίωνας δεν ήταν «σκοτεινός»

ΕΝΑ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΓΙΝΕ
ΠΕΡΣΙ ΣΤΗ ΣΟΡΒΟΝΝΗ ΜΕ ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΟΥΣ
ΜΕΣΑΙΩΝΟΛΟΓΟΥΣ,
ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Κ.ΛΠ.
ΓΙΑ ΝΑ ΑΝΤΙΚΡΟΥΣΟΥΝ ΤΙΣ ΘΕΣΕΙΣ
ΠΟΥ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕ ΕΝΑΣ ΣΥΝΑΔΕΛΦΟΣ
ΤΟΥΣ, Ο ΣΥΛΒΑΙΝ ΓΚΟΥΓΚΕΝΕΜ,
Ο ΟΠΟΙΟΣ… ΔΕΝ ΠΡΟΣΚΛΗΘΗΚΕ
ΝΑ ΣΥΜΜΕΤΑΣΧΕΙ. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
ΤΟΥ, ΠΟΥ ΓΕΝΝΗΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ ΠΟΛΕΜΙΚΗ, ΜΙΛΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΞΙΕΣ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
Ο Σιλβαίν Γκουγκενέμ είναι γνωστός ιστορικός εξειδικευμένος στην περίοδο της μεσαιωνικής ιστορίας. Λίγους μήνες πριν από τη δημοσίευση του παρόντος βιβλίου είχε δημοσιεύσει το βιβλίο Οι Τεύτονες Σταυροφόροι. Έγινε ακόμη πιο γνωστός τον Απρίλιο του 2008 μετά τη δημοσίευση του Αριστοτέλη στο ΜονΣαιν-Μισέλ , από τον έγκυρο εκδοτικό Seuil, ο οποίος έχει ταυτιστεί με την έκδοση έργων της αριστερής διανόησης.

Ο θόρυβος που προκάλεσαν οι απόψεις του συγγραφέα χαρακτηρίστηκε από μερικούς υπερασπιστές τουόπως είναι ο φιλόσοφος Ταγκιέφ και ο μεγάλος ιστορικός του Μεσαίωνα Ζακ Λε Γκοφως κυνήγι μαγισσών. Αυτό το κυνήγι δεν πήγε χαμένο, αφού ο Γκουγκενέμ παραιτήθηκε από τη θέση του ως καθηγητή της Μεσαιωνικής Ιστορίας στην Εcole Νormale Superieure της Λυών. Η άποψη του συγγραφέα, αν και αμφιλεγόμενη, αξίζει να αντιμετωπισθεί με επιστημονικούς και πολιτιστικούς όρους και όχι με αναθέματα. Το πιο δυνατό και ελκυστικό σημείο του βιβλίου του είναι η ανάδειξη των αξιών που ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός κληροδότησε στον νεωτερικό κόσμο και κυρίως η περιγραφή της ειδοποιού του διαφοράς από άλλους πολιτισμούς (πέμπτο κεφάλαιο). Οι θέσεις του για τις αξίες του αρχαιοελληνικού πολιτισμού προκύπτουν από την ισχυρή και αναγκαία άποψή του πως οι πολιτισμοί πρέπει και μπορεί να συγκρίνονται.

Αυτό το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί σε τρία επίπεδα.

Το πρώτο και προφανές, αυτό που προκάλεσε και τις μεγαλύτερες αντιδράσεις, είναι η θέση του συγγραφέα πως ο κύριος όγκος των μεταφράσεων της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας, της Ιατρικής, της Αστρονομίας, των Μαθηματικών και άλλων κειμένων πραγματοποιήθηκε στους «σκοτεινούς χρόνους» της Δύσης και όχι στον «φωτισμένο» αραβομουσουλμανικό κόσμο. Η πορεία της μετάδοσης της αρχαιοελληνικής γνώσης ακολουθεί δύο δρόμους. Ο πρώτος είναι ο δρόμος του Βυζαντίου και των Σύρων χριστιανών. Αυτή η πορεία άρχισε τον 6ο αιώνα και από το Βυζάντιο και τον ανατολικό χριστιανικό κόσμο έφθασε στη Σικελία και τη Νότια Ιταλία. Ο δεύτερος δρόμος διασχίζει τη Δυτική Ευρώπη και αρχίζει τον 8ο αιώνα στον καρολίγγειο κόσμο, ενώ συνεχίζει με τον Λουδοβίκο τον Ευσεβή (814-840) και τον γερμανικό κόσμο της οθωνικής δυναστείας (936-1024), για να αποκορυφωθεί τον 12ο αιώνα στον νορμανδικό κόσμο του αβαείου στο όρος Σαιν Μισέλ. Σ΄ αυτή τη διαδρομή ο ρόλος του Ισλάμ αρχίζει μόλις τον 12ο αιώνα και έχει πολύ μικρή, κατά τον συγγραφέα, επίδραση.

Το δεύτερο επίπεδο είναι η άποψη που υποστηρίζει ο Γκουγκενέμ πως ο Μεσαίωνας δεν ήταν μια σκοτεινή περίοδος της ευρωπαϊκής ιστορίας, αλλά αντιθέτως χωρίς αυτόν δεν θα είχαμε φθάσει στον Διαφωτισμό. Εδώ, σ΄ αυτό το επίπεδο, εντάσσεται και η θέση του για τον πολύτιμο και σημαντικό ρόλο που έπαιξε το Βυζάντιο, ιδιαιτέρως εκείνα τα εδάφη του που κατακτήθηκαν από τους Άραβες για τη διατήρηση και τη διάδοση των αρχαιοελληνικών πηγών της γνώσης (χαράς ευαγγέλια για τους δικούς μας «εθνοθεματοφύλακες» που παντού διαβλέπουν συνωμοσίες κατά της βυζαντινής παράδοσης).

Το τρίτο επίπεδο, στο οποίο δόθηκε λιγότερη προσοχή, αλλά κατά τη γνώμη μου αποτελεί κομβικό και το πλέον αμφιλεγόμενο σημείο στη θεώρησή του, είναι αυτό στο οποίο διαβλέπει απόλυτη συνάφεια μεταξύ του αρχαιοελληνικού και χριστιανικού πολιτισμού. Θεωρεί πως αυτή η συνάφεια- την οποία αποκλείει όταν εξετάζει τις σχέσεις αρχαιοελληνικού πολιτισμού και Ισλάμ- αποτελεί και τη βαθύτερη αιτία για τη διάδοση του ελληνικού πολιτισμού στον σύγχρονο κόσμο. Για τον Γκουγκενέμ, ο χριστιανικός κόσμος αναζητούσε ένα ορθολογικό πνευματικό μέσο για να εκφράσει τα μυστήρια της πίστης. Μέσο το οποίο βρήκε στην αρχαιοελληνική σκέψη. Δεν μένει όμως εκεί, αλλά οδηγεί τη σκέψη του μέχρι το σημείο να υποστηρίζει πως η επιθυμία του ευρωπαϊκού πνεύματος για ελεύθερη σκέψη έχει τις ρίζες της στη χριστιανική διδασκαλία. Αυτή η άποψη τα τελευταία χρόνια υποστηρίζεται με σθεναρό και αξιόλογο τρόπο από κύκλους σοβαρών διανοητών- κυρίως καθολικής παιδείας- όπως για παράδειγμα ο Φιλίπ Νεμό που στο βιβλίο του Τι είναι η Δύση (Εκδ. Εστία) βλέπει στην καθολική εκκλησία έναν από τους πυλώνες του νεωτερικού δυτικού πολιτισμού.

Sylvain Gouguenheim

Ο ΑΡΙΣΤΕΤΕΛΗΣ ΣΤΟ

ΜΟΝ-ΣΑΙΝ

ΜΙΣΕΛ

OΙΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΜΤΦ. ΦΑΝΗ ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗ, ΦΑΝΗ ΓΑΪΔΑΤΖΗ ΕΚΔ. ΟΛΚΟΣ, 2009