Η παλίμψηστη ταυτότητα του συγγραφέα

Εν αρχή ην ο συγγραφέας; Μα και βέβαια. Αυτονόητο είναι. Τόσο αυτονόητο ώστε μας τυφλώνει.

Μας κάνει να ξεχνάμε ότι δεν πάνε πολλές δεκαετίες που πλήθος ανυπολόγιστο συγγραφέων πέθαιναν αγέννητοι, επειδή δεν υπήρχαν αρκετοί ή αρκετά πρόθυμοι εκδότες-μαμές να τους βγάλουν στο φως του κόσμου. Μπορεί σήμερα τα πράγματα να μην είναι τόσο δύσκολα για τους επίδοξους συγγραφείς, αλλά από μερικές απόψεις δεν έχουν αλλάξει πολύ. Η προσφορά συγγραφέων είναι πάντοτε πολύ μεγαλύτερη από όσο η ζήτησή τους από τους εκδότες. Ο εκδότης δεν τρέμει μήπως χάσει έναν συγγραφέα (εκτός αν αυτός είναι καθιερωμένο όνομα ή/και ευπώλητος), ο συγγραφέας όμως (αν δεν ανήκει σ΄ αυτές τις κατηγορίες) τρέμει μήπως ο εκδότης του περικόψει την παραγωγή του ή αλλάξει τον προσανατολισμό της. Σήμερα, άλλωστε, οι εκδότες μπορούν να εξακολουθήσουν να υπάρχουν ως εκδότες ακόμα και χωρίς να βγάζουν βιβλία, ή τουλάχιστον χωρίς να βγάζουν κυρίως βιβλία. Δεν ισχύει το ίδιο για τους συγγραφείς.

Εν αρχή, λοιπόν, είναι μάλλον ο εκδότης παρά ο συγγραφέας. Ο συγγραφέας το πολύ πολύ να έρχεται δεύτερος στην αλυσίδα του βιβλίου. Στην πραγματικότητα όμως, αν το καλοσκεφτούμε, βρίσκεται στο τέρμα της. Ο συγγραφέας, ό,τι και αν πιστεύει για το έργο του ή, για να το πάω μακρύτερα, ό,τι και ανείναιτο έργο του, υφίσταται τελικά με την ετικέτα που θα του κολλήσει το κοινό του ή το κοινό γενικά (ακόμα δηλαδή και αυτό που δεν τον έχει διαβάσει) ή, στην καλύτερη και σπανιότερη περίπτωση, η ιστορία της λογοτεχνίας. Στη λογοτεχνία, όπως και στη ζωή, ισχύει αυτό που λέει ο λαός: καλύτερα να σου βγει το μάτι παρά το όνομα. Ευτυχώς, όμως, σε πολλές περιπτώ- σεις ισχύει και το αντίθετο: υπάρχουν συγγραφείς που τους βγήκε ένα όνομα πολύ καλύτερο από την ποιότητα της ματιάς τους.

Θα διηγηθώ μια παλιά προσωπική εμπειρία, που μου δίδαξε πολλά. Νομίζω πως έχω ξαναδιηγηθεί αυτή την ιστορία πριν από χρόνια, αλλά σε διαφορετικά συμφραζόμενα και με διαφορετικό επιμύθιο (οι καλές ιστορίες έχουν περισσότερα από ένα επιμύθια!). ΄Ηταν αρχές της δεκαετίας του 1980 και συμμετείχα στην κριτική επιτροπή ενός εκδοτικού οίκου που είχε εγκαινιάσει μια σειρά με νέους Έλληνες λογοτέχνες. Μια μέρα έφτασε στα χέρια μας το χειρόγραφο ενός μυθιστορήματος, για τον συγγραφέα του οποίου δεν ξέραμε τίποτα. Το μυθιστόρημα μιλούσε για έναν ΄Ελληνα τεχνοκράτη, σύμβουλο πολυεθνικής εταιρείας (κοινωνικό τύπο καινοφανή τότε στην ελληνική πραγματικότητα), έναν μοναχικό άνθρωπο με στεγνή, χωρίς συγκινήσεις, άκαμπτα δρομολογημένη ζωή, αλλά με ζωηρή ερωτική φαντασία. Μια μέρα, στο αεροδρόμιο του Χίθροου, ο άνθρωπος αυτός μαγεύεται στη θέα μιας άγνωστης γυναίκας, αλλά πριν προλάβει να την πλησιάσει, αυτή εξαφανίζεται. Στη θέση της έχουν μείνει δύο βαλίτσες, που φέρουν καρτέλες με διαφορετικά ονόματα και διαφορετικές διευθύνσεις σε διαφορετικές χώρες. Ο ήρωάς μας σημειώνει και τα δύο ονόματα, μαζί με τις διευθύνσεις, και αποφασίζει να αναζητήσει αυτή τη γυναίκα στη μια ή στην άλλη χώρα. Στο μεταξύ, πλάθει με τη φαντασία του εναλλακτικές εκδοχές του ρομαντικού δεσμού που θα προκύψει, ανάλογα με την ταυτότητα της άγνωστης.

Το μυθιστόρημα μας ενθουσίασε όλους. Είδαμε σ΄ αυτό μια πολύ πετυχημένη, γεμάτη χιούμορ κριτική του «παγκοσμιοποιημένου», όπως θα λέγαμε σήμερα, Νεοέλληνα αστού, που προσπαθεί να γεμίσει το κενό της προσωπικής ζωής του με ανεδαφικές, σαχλορομαντικές φαντασιώσεις (και σ΄ αυτό ακόμα το θέμα το μυθιστόρημα αποδείχτηκε προφητικό!). Εγκρίναμε παμψηφεί το χειρόγραφο, γνωρίσαμε έπειτα και τον περιχαρή συγγραφέα του (έναν εύθυμο, χωρατατζή δικηγόρο), το βιβλίο εκδόθηκε και σκεφτήκαμε να βάλουμε μια διαφημισούλα. Συντάξαμε για τον σκοπό αυτό ένα κείμενο, όπου περιγράφαμε συνοπτικά το μυθιστόρημα όπως το είχαμε προσλάβει, η διαφήμιση μπήκε στοΑντί, αν δεν κάνω λάθος (δεν υπήρχαν οικονομικές δυνατότητες για ένα έντυπο με μεγαλύτερη κυκλοφορία), και τη δείξαμε, τολμώ να πω περήφανοι, στον συγγραφέα. Η αντίδρασή του μας άφησε εμβρόντητους. Όπως εμβρόντητος ήταν και εκείνος. ΄Αλλαζε συνέχεια χρώμα, ίδρωνε και ξεΐδρωνε, ξεφυσούσε και τελικά κατάφερε να αρθρώσει, με ύφος πικρά ειρωνικό: «Κύριοι, πολλή φαντασία έχετε!» Τι συνέβαινε; Πολύ απλά, ο άνθρωπος θεωρούσε ότι είχε γράψει ένα μυθιστόρημα-ύμνο στον αγνό, επίμονο, ακατάβλητο έρωτα και εμείς το είχαμε διαστρεβλώσει, αποδίδοντάς του την ακρι βώς αντίθετη πρόθεση: είχαμε κάνει τον ήρωά του από Ιβανόη Δον Κιχώτη!

Η ιστορία αυτή δείχνει- σύμφωνοι, με ακραίο τρόπο- ότι πολλοί συγγραφείς δεν έχουν συνείδηση του γιατί είναι σημαντικό ένα βιβλίο τους (φυσικά, πολύ περισσότεροι είναι εκείνοι που δεν έχουν συνείδηση του γιατίδενείναι σημαντικό). ΄Ενας συγγραφέας μπορεί να γράψει ένα σπουδαίο βιβλίο για «λάθος» λόγους ή, τέλος πάντων, να βλέπει το βιβλίο του πολύ διαφορετικά από εκείνους που το εξύμνησαν και το ανέδειξαν. Ο Κάφκα (ο οποίος, για να μην παρεξηγηθώ, είχε πολύ πιο ανεπτυγμένη λογοτεχνική συνείδηση από τον συγγραφέα της ιστορίας μου) θεωρούσε ότι τα μυθιστορήματά του ήταν κωμικά, έτσι μάλιστα τα αντιλαμβάνονταν και οι φίλοι του, στους οποίους διάβαζε αποσπάσματά τους. Ποιος θα τολμούσε σήμερα να πει ότι είναι κωμικά αυτά τα αφηγήματα, που ο στάνταρ χαρακτηρισμός τους είναι «εφιαλτικά»; Ο Καζαντζάκης έγινε παγκόσμια γνωστός χάρη στα μυθιστορήματά του. Ο ίδιος, όμως, τα έβλεπε σαν πάρεργο, κάτι που έγραφε (σε μεγάλη ηλικία) για να «ξεσκάσει», όπως έλεγε, και εκτιμούσε περισσότερο το ποιητικό έργο του. Αλλά πόσοι διαβάζουν σήμερα τηνΟδύσσειατου και, μεταξύ μας, πόσοι τη διάβασαν ποτέ;

Ο συγγραφέας, δηλαδή, βρίσκεται στο τέλος της αλυσίδας του βιβλίου επειδή υπάρχει μόνο μέσω της χρήσης του, μέσω του τρόπου με τον οποίο διαβάζεται, νοηματοδοτείται, αξιολογείται και επηρεάζει. Για τους αντίστοιχους λόγους μπορεί και να μην υπάρχει, ως συγγραφέας. Τόσο η ύπαρξη όσο και η ανυπαρξία του δεν εξαρτώνται οπωσδήποτε από την αξία αυτού που έγραψε, πάντοτε όμως εξαρτώνται από τις ατομικές ευαισθησίες των αναγνωστών του (ή των μη αναγνωστών του) και τις συλλογικές ευαισθησίες της εποχής και της κουλτούρας του. Αν παρακολουθήσετε διαχρονικά την αξιολόγηση του Ροΐδη από την κριτική, θα διαπιστώσετε οβιδιακές μεταμορφώσεις του, από πεπαιδευμένο και πνευματώδη λόγιο, αλλά ισχνό και άτεχνο μυθιστοριογράφο, μέχρι ιδιοφυή πρόδρομο, σε παγκόσμια κλίμακα, του μοντερνιστικού, ακόμα και του μεταμοντέρνου μυθιστορήματος. Και δεν φαντάζομαι να πει κανείς εδώ ότι ο Ροΐδης αποτελεί μεμονωμένη ή ακραία περίπτωση. Μπορούμε εύκολα να απαριθμήσουμε δεκάδες τέτοιες μεταμορφώσεις στην παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας, αρκετές από αυτές μάλιστα ακόμα πιο εντυπωσιακές.

Tο πώς θα καταλήξει (ή δεν θα καταλήξει) ένας συγγραφέας στη συνείδηση του κοινού εξαρτάται και από άλλους παράγοντες, άλλους, ενδιάμεσους κρίκους της αλυσίδας του βιβλίου. ΄Ενας από αυτούς είναι η μετάφραση. Ο Ομάρ Καγιάμ θεωρείται διεθνώς σπουδαίος ποιητής. Στην πραγματικότητα, σπουδαία είναι η ελεύθερη απόδοση τωνΡουμπαγιάτστα αγγλικά από τον ΄Εντουαρντ Φιτζέραλντ, στα μέσα του 19ου αιώνα, η οποία έκανε γνωστό αυτό το έργο στη Δύση και στην οποία βασίστηκαν οι περισσότερες μεταφράσεις του σε άλλες γλώσσες. Χάρη σ΄ αυτήν, ένας μεγάλος Πέρσης μαθηματικός και αστρονόμος, αλλά μάλλον μέτριος ποιητής, μπήκε στο πάνθεο των πνευματικών δημιουργών με την τελευταία ιδιότητά του. Αντίστροφα, ο Χανς Κρίστιαν ΄Αντερσεν δοξάστηκε παγκόσμια με έναν υποβιβασμό, τον υποβιβασμό του σε συγγραφέα για παιδιά, γιατί οι περισσότερες μεταφράσεις των παραμυθιών του δεν κατόρθωσαν να συλλάβουν τη λεπτότατη ειρωνεία και τη φιλοσοφημένη αμφιθυμία που διατρέχουν το δανέζικο πρωτότυπο. Το δυστύχημα (ή, όπως είδαμε, σε ορισμένες περιπτώσεις το ευτύχημα) είναι ότι ένας συγγραφέας δεν μπορεί να αντικρούσει δημόσια τις μονομερείς ή στρεβλές αναγνώσεις του βιβλίου του. Όχι μόνον επειδή το απαγορεύει η δεοντολογία ή η αξιοπρέπεια, αλλά προπαντός επειδή ελάχιστοι συγγραφείς είναι σε θέση να εξηγήσουν με πειστικό και, κατά το δυνατόν, ολοκληρωμένο τρόπο αυτό που έχουν γράψει. ΄Ενας σημαντικός συγγραφέας συλλαμβάνει, κατά την κυοφορία και την ανάπτυξη ενός έρ γου του, περισσότερα πράγματα από τον καλύτερο κριτικό του, αλλά μπορεί να διατυπώσει λιγότερα. Η μόνη γνωστή μου περίπτωση συγγραφέα που κατάφερε να ξεφύγει από αυτό τον κανόνα είναι ο Ουμπέρτο ΄Εκο, του οποίου τοΕπιμύθιο στο «΄Ονομα του ρόδου»είναι ένα εκπληκτικό λογοτεχνικό δοκίμιο, ίσως γοητευτικότερο και σημαντικότερο από το ίδιο το ΄Ονομα του ρόδου. Η μόνη αληθινή παρηγοριά του συγγραφέα για την αβεβαιότητα της τελικής θέσης του στην αλυσίδα του βιβλίου είναι το πανάρχαιοscripta manent.

΄Ο,τι και να λένε εκείνοι που ισχυρίζονται πως όλοι οι τρόποι ανάγνωσης ενός λογοτεχνικού κειμένου είναι νόμιμοι και ισόκυροι, αυτό που περισσεύει από κάθε ερμηνεία του, από κάθε προβολή πάνω του των αισθημάτων, πεποιθήσεων και επιθυμιών μιας εποχής, συνιστά την πραγματική λογοτεχνική αξία του. Και αυτό το περίσσευμα περιμένει, έστω σε παλαιοπωλεία ή σκονισμένες βιβλιοθήκες, να ανακαλυφθεί κάποτε και να προσεχτεί. Ο συγγραφέας μπορεί να βρίσκεται στο τέρμα του κύκλου του βιβλίου, αλλά τον κύκλο αυτόν τον διαδέχονται ολοένα καινούργιοι κύκλοι, καινούργιες αλυσίδες, όπου όλα τα μέλη έχουν αλλάξει εκτός από έναν: τον συγγραφέα.