Ο ήρωας ήταν έντρομος…

«ΣΤΟΝ Α΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ, ΕΚΑΜΑ ΣΤΑ
ΧΑΡΑΚΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΤΡΥΜΟΝΑ
ΟΛΟΝ ΤΟΝ ΚΑΙΡΟ, ΟΠΟΥ “ΔΙΑΚΡΙΘΗΚΑ”
ΕΠΙ ΕΝΤΡΟΜΩ
ΗΡΩΙΣΜΩ ΚΑΙ ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΤΗΚΑ…
ΣΤΟΝ ΣΒΕΡΚΟ (ΚΙ ΑΣ ΥΠΗΡΧΕ ΚΑΙ
ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΨΑΧΝΟ)»: ΕΤΣΙ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ
Ο ΣΚΑΡΙΜΠΑΣ, ΑΥΤΟΣΑΡΚΑΖΟΜΕΝΟΣ,
ΤΗΝ ΚΑΤΑ ΛΑΘΟΣ
ΠΑΡΑΣΗΜΟΦΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟΝ
ΣΙΔΗΡΟΥΝ ΣΤΑΥΡΟΝ
Ο εικοστός αιώνας μπορεί να καυχηθεί ότι ανανέωσε και εμπλούτισε τη μακρά παράδοση της αντιπολεμικής λογοτεχνίας: οι δύο παγκόσμιες συρράξεις και μια ανεξάντλητη σειρά ένοπλων κατά τόπους συγκρούσεων είχαν ως αποτέλεσμα να εδραιωθεί, ενάντια στην πολεμική προπαγάνδα, ένα ισχυρό αντιμιλιταριστικό πνεύμα που αναδείκνυε αντιστικτικά το «έπος» της καθημερινότητας των ανθρώπων και τις φιλοδοξίες τους για ειρηνική, απλή διαβίωση. Μετά το σφαγείο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου στο λογοτεχνικό προσκήνιο πληθαίνουν οι αντι-ηρωικές φιγούρες και γίνεται τύπος ο φιλήσυχος ανθρωπάκος που βρίσκεται ξαφνικά αντιμέτωπος με τον παραλογισμό της στρατοκρατικής νοοτροπίας, αναλαμβάνoντας εκών άκων να απομυθοποιήσει και να καταγγείλει το πολεμόχαρο πνεύμα. Ο καλός στρατιώτης Σβέικ (Χάσεκ) και το διάσημο Ουδέν νεώτερον από το Δυτικόν Μέτωπον (Ρεμάρκ) ή- στα καθ΄ ημάς- η Ζωή εν τάφω (Μυριβήλης), η Ιστορία ενός αιχμαλώτου (Δούκας), Το νούμερο 31328 (Βενέζης) επιχειρούν να αποτυπώσουν τη φρίκη και την παραφροσύνη του πολέμου.

Ζοφερό κλίμα
Ο Γιάννης Σκαρίμπας (1893-1984) παρακολουθεί την αντιπολεμική λογοτεχνία του καιρού του με αυξημένο ενδιαφέρον. Ο ίδιος έχει ζήσει το ζοφερό κλίμα της στράτευσης επί έξι συναπτά έτη (1913-1919), υπηρετώντας ως λοχίας του Συντάγματος Ευζώνων στην πρώτη γραμμή, στα οχυρά της Μακεδονίας κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων και, μετέπειτα, του Παγκοσμίου. Στο παρόν αφήγημα μεταγράφει λοιπόν προσωπικές εμπειρίες από τα πολεμικά χαρακώματα κωδικοποιώντας τα γεγονότα με την ιδιότροπη, ανατρεπτική λογική του και, κυρίως, εμβαπτίζοντάς τα σε ένα χειμαρρώδες ύφος, που ακροβατεί ανάμεσα σε δημοτική, καθαρεύουσα, τεχνικούς όρους και τοπικούς ιδιωματισμούς – προσωπική κατάκτηση του συγγραφέα και σήμα κατατεθέν της γραφής του. Ο Σκαρίμπας δεν κάνει ημερολογιακή καταγραφή, μήτε γράφει πολεμική ανταπόκριση και, μολονότι το χαρακτηρίζει «χρονικό», γνωρίζει ότι το κείμενό του υπερβαίνει τις ειδολογικές ταξινομήσεις: είναι ένας χαιρετισμός σε παλιούς συμπολεμιστές, μια προσωπική παραλλαγή του συνθήματος «Κάτω ο πόλεμος», κυμαινόμενη μεταξύ μνήμης και φαντασίας, που μετουσιώνει έντεχνα την αναμέτρηση της ζωής με τον θάνατο στην αγριότητα του πολέμου, και που αποδομεί με ρητορική μαεστρία την πατριδοκαπηλία και την ηρωολατρεία.

Ο πυρήνας
Η «Περίπολος Ζ΄» πρωτοπαρουσιάζεται από τον Σκαρίμπα στη συλλογή διηγημάτων του Το θείο τραγί (1933) και τούτη η εκδοτική μορφή περιλαμβάνει τα δύο πρώτα κεφάλαια του αφηγήματος. Στα 1958 τα δύο αυτά κεφάλαια, με μικροαλλαγές και αναδιευθετήσεις, δημοσιεύονται στο περιοδικό Ευβοϊκός Λόγος. Στα 1965 πρωτοδημοσιεύεται το τρίτο και τελευταίο κεφάλαιο της αφήγησης στην Επιθεώρηση Τέχνης με τον τίτλο «Φυγή προς τα εμπρός». Πρώτη αυτοτελής έκδοση του συνολικού κειμένου, με τα τρία κεφάλαια μαζί, επανεπεξεργασμένα, πραγματοποιείται το 1972 από τις Εκδόσεις Μνήμη. Η δεύτερη έκδοση της Περιπόλου (1977, Σύγχρονη Εποχή) δεν διαφέρει αισθητά από την πρώτη. Στο μεταξύ το κείμενο αυτό αποτελεί τον βασικό πυρήνα του αντιπολεμικού μυθιστορήματος Φυγή προς τα εμπρός που εμφανίζεται το 1975 (Εκδόσεις Κάκτος) και τιμάται με το πρώτο κρατικό βραβείο λογοτεχνίας. Ο συγγραφέας δηλαδή συμβιώνει και «παλεύει» με το κείμενο αυτό επί σαράντα και παραπάνω χρόνια. Οι αλλεπάλληλες επεξεργασίες και προσχώσεις ή εκδοχές, η έμμονη απασχόλησή του με την Περίπολο Ζ΄ αποτελούν δείκτη της σημασίας που είχε για τον Σκαρίμπα το κείμενο αυτό, καθώς και αποκαλύπτουν την προσοχή με την οποία έχτιζε το «σπασμωδικό» ύφος του, την επιμελημένη ατημελησία του.

Γιάννης Σκαρίμπας

ΠΕΡΙΠΟΛΟΣΖ΄

ΣΧΟΛΙΑΣΜΕΝΗ, ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ: ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΚΩΣΤΙΟΥ ΕΚΔ. ΝΕΦΕΛΗ, 2008 ΣΕΛ. 225