Οι παράλληλες αλλαγές Ευρώπης και Αμερικής

Η σημερινή έκδοση μας δείχνει πόσο άλλαξε η Αμερική από τον καιρό που την επισκέφθηκε ο Θεοτοκάς. Αν είχε υποστεί τη σύγχρονη διαδικασία εισόδου στη χώρα, όπου πρέπει να σου πάρουν όλα τα δακτυλικά αποτυπώματα, να φωτογραφίσουν την κόρη του ματιού σου, σε μερικά αεροδρόμια να φωτογραφίσουν το σώμα σου γυμνό κάτω από τα ρούχα, αν είχε δοκιμάσει την παράνοια με την ασφάλεια που μετά το 2001 απλώθηκε παντού, σε ιδιωτικά και δημόσια καταστήματα, όπου δεν περνάς χωρίς τη μαγική μαγνητική κάρτα και όπου βιντεοσκοπούνται τα πάντα και ακτινογραφούνται όλες οι πληροφορίες που σε αφορούν, όπου κανείς δεν σου λέει τον λόγο της απαγόρευσης, δεν θα έγραφε για την επίσκεψή του στον Λευκό Οίκο, «ούτε άδεια σας ζητούν, ούτε ταυτότητα, ούτε σας ρωτούν πού πάτε» (σελ. 80). Αν έκανε βραδινό ζάπινγκ στα αμερικανικά τηλεοπτικά κανάλια με ευαγγελιστές της Άκρας Δεξιάς να σεληνιάζονται σε κατάμεστα στάδια, δεν θα έγραφε ότι «η θρησκεία στην Αμερική σε καμιά στιγμή της ιστορίας της δε βρέθηκε σύμμαχος με δυνάμεις αντιδραστικές» (σελ. 68). Κι ούτε θα χαρακτήριζε τη χώρα αυτή πλέον ως ευρωπαϊκό γόνο μετά το μεγάλο κύμα μετανάστευσης από την Ανατολική και Νοτιοανατολική Ασία, από τη δεκαετία του ΄70, ένα κύμα εφάμιλλο με εκείνο στα τέλη του 19ου- αρχές 20ού αιώνα από την Ανατολική Ευρώπη και τη Μεσόγειο. Οι Σλάβοι, οι Εβραίοι και οι μεσογειακοί κλόνισαν τον αγγλοσαξονικό χαρακτήρα της Αμερικής, οι Κινέζοι, οι Ινδοί και οι Μεξικανοί τον άλλαξαν οριστικά. Ο Θεοτοκάς θα έλεγε ενδεχομένως πολλά ενδιαφέροντα πράγματα για την Αμερική μετά τα κινήματα για τα δημοκρατικά δικαιώματα στη δεκαετία του 1960, μετά τον φεμινισμό και το coming out των κοινοτήτων επιθυμίας του ίδιου φύλου. Θα αντιλαμβανόταν όμως πως έπρεπε να αλλάξει την ορολογία του. Σήμερα δεν θα αφιέρωνε ένα κεφάλαιο στους Νέγρους, αλλά στους Αφροαμερικανούς , και, αφότου οι φυλετικές σπουδές αποτελούν μέρος της εκπαίδευσης στις ανθρωπιστικές Το βιβλίο του Γ. Θεοτοκά μας βοηθά να συνειδητοποιήσουμε πώς αλλάζει η ιδέα των Ευρωπαίων για την Αμερική τα τελευταία 20 χρόνια. Τώρα οι πολιτισμικές ροές δεν είναι πλέον μονοσήμαντες. Εδώ, ο συγγραφέας της «Αργώς» μαζί με άλλους εκδρομείς στο Γκραν Κάνιον σπουδές, δεν θα απέδιδε τις αιτίες του ρατσισμού στους φόβους μιγαδοποίησης της λευκής φυλής!

Στον βαθμό όμως που άλλαξε η Αμερική με τρόπο που δεν θα μπορούσε πλέον να είναι πρότυπο μιας μελλοντικής Ευρώπης, άλλαξε επίσης και η Ευρώπη. Η Αμερική δεν είναι πλέον ο τόπος πραγμάτωσης των ματαιωμένων προσδοκιών μιας ευρωπαϊκής συμπολιτείας, γιατί αυτές οι προσδοκίες έγιναν πράξη με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το βιοτικό επίπεδο, η τε χνολογία, ο τρόπος ζωής των δύο ακτών προσέγγισαν. Σε μερικά ζητήματα η Ευρώπη υπερέχει. Το Μετρό της Νέας Υόρκης, σε σχέση με το Μετρό της Αθήνας είναι το προχτές σε σχέση με το σήμερα. Οι ερημωμένες πρώην βιομηχανικές πόλεις, όπως το Ντιτρόιτ ή το Τρέντον, θυμίζουν πλέον τριτοκοσμικές περιοχές. Το δίχτυ κοινωνικής προστασίας είναι σχετικά αποτελεσματικότερο, ή λιγότερο διάτρητο, στην Ευρώπη από ό,τι στην Αμερική. Υπάρχουν σημεία όπου υπερέχει η Αμερική, όπως στη λατρεία της καινοτομίας και του πειραματισμού (σαρώνει στα Νόμπελ) ή στην αμεσότητα των καθημερινών σχέσεων, σ΄ αυτό που ορίζεται ως soft power, μια λέξη που ασφαλώς θα τη χρησιμοποιούσε ο Θεοτοκάς αν υπήρχε τότε. Αλλά η τεχνολογία του Διαδικτύου δημιούργησε ένα νέο πλαίσιο άμεσης επικοινωνίας και προσέγγισης όπου μοιραζόμαστε τα ίδια πολιτισμικά αγαθά, αστραπιαία μετά την παραγω- γή τους και στις δύο ακτές του Ατλαντικού. Όλα αυτά, καθώς επίσης και ο συνδυασμός οικονομικής ανάπτυξης, κράτους πρόνοιας και πολυκομματικής δημοκρατίας έκαναν, από μια άποψη, την Ευρώπη των τελευταίων δεκαετιών όχι μια βραδυπορούσα σε σχέση με την Αμερική κοινωνία, αλλά μια άλλη, διαφορετική κοινωνία.

Ευρώπη και Αμερική μοιάζουν με δύο συγγενικούς κόσμους που ζουν ο καθένας με το δικό του ιδιαίτερο τρόπο, σε έναν πολυπολικό κόσμο. Ναι μεν ο ένας έχει το πάνω χέρι στη στρατιωτική δύναμη, αλλά κι ο άλλος έχει πολύ ισχυρότερο νόμισμα, και ασκεί αυξανόμενη έλξη. Δεν ζηλεύει πια η μια κοινωνία την άλλη, και πολλές φορές οι εσωτερικές διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό κάθε κόσμου είναι μεγαλύτερες από ό,τι από τον έναν κόσμο στον άλλο. Τον καιρό που μας ανατρίχιαζε η πολιτική Μπους, γινόμασταν

υπερασπιστές του ευρωπαϊκού πολιτικού συστήματος- το μη χείρον βέλτιστον. Τώρα, βλέποντας την τολμηρή πολιτική αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης από τον Ομπάμα, προβληματιζόμαστε για την αναποτελεσματικότητα και τη μη αντιπροσωπευτικότητα του δικού μας ευρωπαϊκού πολιτικού συστήματος που μένει ακόμη αιχμάλωτο στις ιδέες του Συμφώνου Σταθερότητας και στις γραφειοκρατικές ακαμψίες.

Υπάρχει και άλλη μια μεγάλη διαφορά από την εποχή του Θεοτοκά. Κάποτε ήταν η Αμερική που πλήρωνε για τις πολιτισμικές ανταλλαγές, όπως τα ταξίδια των Ευρωπαίων διανοουμένων. Τώρα είναι οι εκτός Αμερικής που πληρώνουν για να εξασφαλίσουν μια έδρα για την ιστορία και τον πολιτισμό τους στα αμερικανικά πανεπιστήμια ή για να φιλοξενηθεί μια έκθεση με τους πολιτισμικούς θησαυρούς τους στα μεγάλα μουσεία. Οι πολιτισμικές ροές δεν είναι πλέον μονοσήμαντες.

Αλλά εδώ δεν κρίνουμε τον Θεοτοκά για ό,τι δεν έγραψε ή για ό,τι δεν μάντεψε. Το βιβλίο του μας δίνει μια λαμπρή ευκαιρία να αναλογιστούμε τις διαφορές στον χρόνο που πέρασε, και ακόμη να αναμετρηθεί ο καθένας με τη δική του Αμερική. Μας δίνει ακόμη την ευκαιρία να δούμε τον Θεοτοκά μέσα από τις ευρωπαϊκές αναζητήσεις της εποχής του, πέρα από την κουραστική, πλέον, συζήτηση για τη «γενιά του ΄30» και την «ελληνικότητα».

Ο Αντώνης Λιάκος είναι καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών