«Είμεθα όλοι εντός του μέλλοντός μας»

«ΕΙΜΕΘΑ ΟΛΟΙ ΕΝΤΟΣ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ ΜΑΣ»:
ΗΔΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΤΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΤΗΝ «ΥΨΙΚΑΜΙΝΟ»
Ο ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΣΙΓΟΥΡΟΣ ΓΙΑ
ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΣΤΟΧΩΝ ΤΟΥ. ΤΟ ΟΡΑΜΑ ΕΙΝΑΙ
ΣΦΡΙΓΗΛΟ, ΥΠΟΣΧΕΤΙΚΟ ΚΑΙ ΝΕΥΕΙ ΣΤΗ ΝΕΟΤΗΤΑ,
ΣΤΟ ΟΝΕΙΡΟ, ΣΤΗΝ ΑΘΑΝΑΣΙΑ. ΣΗΜΕΡΑ ΞΕΤΥΛΙΓΟΥΜΕ
ΑΚΟΜΗ ΕΚΕΙΝΟ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ, ΠΛΟΥΣΙΟ ΣΕ
ΑΠΟΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΠΟΛΛΕΣ ΑΥΡΙΑΝΕΣ ΓΕΝΙΕΣ
Το στοιχείο του τυχαίου, καθοριστικός παράγοντας στην ποιητική του υπερρεαλισμού, ανατροφοδοτεί σαν καλή ζαριά το ενδιαφέρον για τον Ανδρέα Εμπειρίκο, πατριαρχική προσωπικότητα της υπερρεαλιστικής κίνησης στην Ελλάδα. Εντελώς απρόσμενα και συγκυριακά ο γιος του ποιητή, Λεωνίδας Εμπειρίκος, ανακάλυψε σε δύο δόσεις (το 2004 και το 2006) στην υπόγεια αποθήκη του διαμερίσματος της μητέρας του λησμονημένες βαλίτσες της γιαγιάς Στεφανίας. Ανάμεσα σε προσωπικά της αντικείμενα, η μητέρα του ποιητή είχε διαφυλάξει μεγάλο μέρος της αλληλογραφίας του με την ίδια, με τον πατέρα του, Λεωνίδα, και με τον αδελφό του, Μαράκη Εμπειρίκο, από το 1914 έως το 1935. Στα ευρήματα αυτά που φωτίζουν τον καθημερινό βίο και τις δραστηριότητες του νεαρού Εμπειρίκου συγκαταλέγεται επίσης μέρος του αρχείου του ποιητή, το οποίο μάταια αναζητούσε επί μακρόν ο ίδιος, και όπου περιλαμβάνονται τα σχέδια των πολιτικών (κομμουνιστικών) μανιφέστων του προς φίλους και συγγενείς (1933), η πρώτη γραφή της Ενδοχώρας , μια εκδοχή των Γραπτών (1940), μια δακτυλόγραφη μορφή της Υψικαμίνου, προγενέστερη της κυκλοφορίας της αιρετικής ποιητικής συλλογής που τάραξε τα νερά της αστικής Αθήνας τον Μάρτιο του 1935· ακόμη, το χειρόγραφο της περίφημης διάλεξης για τον υπερρεαλισμό (1935), ποιήματα προγενέστερα της Υψικαμίνου, που ανήκαν σε μια ανέκδοτη, νεωτερική αλλά μη υπερρεαλιστική συλλογή, καθώς και διάφορες εκδοχές του ποιήματος «Το θέαμα του Μπογιατιού ως κινουμένου τοπίου», που εκθειάζει ο Ελύτης.

Τέλος, στην καταγραφή των όσων πολύτιμων αποκάλυψαν οι κρύπτες της γιαγιάς Στεφανίας, εκτός από τρεις επιστολές του Ν. Πλαστήρα, οικογενειακού φίλου, προς τον νεαρό Ανδρέα, ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στο πλήθος των φωτογραφιών που βρέθηκαν και συνοδεύουν ως παραστατικά σχόλια τις επιστολές: το πλούσιο φωτογραφικό αρχείο του ποιητή έχει αρχίσει να συγκροτείται από πολύ νωρίς, και η τέχνη του φακού φαίνεται να τον συναρπάζει εξίσου με την τέχνη του λόγουάλλωστε, τις υπηρέτησε αμφότερες με την αφοσίωση και την ανιδιοτέλεια του ερασιτέχνη, με την κυριολεκτική έννοια του όρου. Ανταρσία
Στην παρούσα έκδοση επιλέγονται 33 επιστολές (όσες βρέθηκαν είναι υπερτριπλάσιες), χαρακτηριστικές της οικογενειακής ατμόσφαιρας μέσα στην οποία γαλουχήθηκε ο Ανδρέας Εμπειρίκος και τα μικρότερα αδέλφια του. Ο Ανδριώτης μεγαλοεφοπλιστής και πολιτικός Λεωνίδας Εμπειρίκος εξασφαλίζει την οικονομική και κοινωνική άνεση στα παιδιά του, συνάμα όμως ρίχνει πάνω τους βαρύ τον ίσκιο του. Η διάστασή του με τη Στεφανία (γύρω στα 1920- πολύ αργότερα θα ακολουθήσει το διαζύγιό τους και ο δεύτερος γάμος του) δημιουργεί «πατρικούς» και «μητρικούς» πόλους στην οικογένεια. Στις αρχές αυτής της δεκαετίας εκείνος απομακρύνεται από την Ελλάδα, την οποία επισκέπτεται κατά αραιά διαστήματα, και εγκαθίσταται οριστικά στη Νότια Γαλλία. Η μητέρα, αντίστοιχα, εγκαθίσταται μετά τον χωρισμό στην Ελβετία, στη Λωζάννη. Ωστόσο, ο Ανδρέας πρόλαβε να γευτεί τη θαλπωρή της ενωμένης οικογένειας και αναπολεί συχνά τους παιδικούς παραδείσους των θερινών διακοπών στην Κριμαία (τόπο καταγωγής της Ελληνορωσίδας μητέρας) ή στο πατρικό εξοχικό σπίτι στο Μπογιάτι της Αττικής. Ίσως γι΄ αυτό, και επειδή είναι και ο πρωτότοκος γιος, αναλαμβάνει με ιδιαίτερο αίσθημα ευθύνης να εξομαλύνει τις σχέσεις των γονιών, μεροληπτώντας ιπποτικά υπέρ της μητέρας, που βρίσκεται λόγω των κοινωνικών συμβάσεων σε δυσκολότερη θέση. Από αυτή την άποψη, όπως το επισημαίνει στην κατατοπιστική εισαγωγή του ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η σχέση πατέρα- γιου είναι κυμαινόμενη, με τριγμούς, ενίοτε και σοβαρές ρήξεις, ενώ η σχέση μητέρας- γιου είναι διά βίου ανέφελη και αρραγής.

Από την άλλη, δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει το γεγονός ότι, παρά την ανταρσία του, τιμώντας την ηγετική προσωπικότητα του πατέρα και τις αδιαμφισβήτητες ικανότητές του, ονομάζει συνθηματικά την πρώτη του ποιητική συλλογή Υψικάμινο («μετά τον πρώτον πόλεμον, εσχεδίαζε να ιδρύση εις τον Σκαραμαγκάν παρά την Ελευσίνα, μέγα ναυπηγείον και τας πρώτας εν Ελλάδι υψικαμίνους», διευκρινίζει σε οψιμότερο κείμενο). Ακόμη, του αφιερώνει ένα από τα ωραιότερα ποιήματα της Ενδοχώρας, τις «Στροφές στροφάλων» ( Ω υπερωκεάνειον τραγουδάς και πλέχεις/ στο σέλας της θαλάσσης με τους γλάρους/ κ΄ είμαι σε μια καμπίνα σου όπως εσύ μεσ΄ στην καρδιά μου ), και τον βιογραφεί συντάσσοντας το λήμμα «Πατέρας» εν όψει ενός προσωπικού Λεξικού ανθρώπων και ιδεών που ετοίμαζε.

Ψυχανάλυση
Η εξέλιξη της γλωσσικής διατύπωσης στις επιστολές και στα μανιφέστα είναι έκδηλη. Εκτός από παλαμολάτρης, ο νεαρός Εμπειρίκος είναι σαφώς ένθερμος οπαδός του ψυχαρικού ιδιώματος και τούτες οι επιλογές (πληθώρα σύνθετων επιθέτων, ακραίες ορθογραφικές λύσεις, εξεζητημένη δημοτική) ξενίζουν τον αναγνώστη. Σταδιακά, η γλώσσα εξομαλύνεται και τείνει στην ιδιάζουσα καθαρεύουσα που καθιέρωσε στα κείμενά του ο συγγραφέας. Τα λογοτεχνικά ενδιαφέροντα, που μοιράζεται κυρίως με τον Μαράκη, δηλώνουν την έμμονη αναγνωστική ασχολία του (δείγμα της η άμεση κριτική των Σκλάβων στα δεσμά τους του Θεοτόκη που παραθέτει στην επιστολή της 12/3/1923). Ωστόσο, το κορυφαίο γεγονός που θα δρομολογήσει αλλιώς την εφεξής ζωή του είναι η απόφαση να μετακινηθεί από τις λονδρέζικες οικογενειακές επιχειρήσεις, στη Γαλλία. Επιχειρώντας να αντιμετωπίσει μια φάση της κατάθλιψης, που τον ταλαιπώρησε κατά περιόδους σε όλο του τον βίο, πηγαίνει στο Παρίσι, αρχίζει θεραπευτική αγωγή με τον R. Laforgue και μυείται στους ψυχαναλυτικούς κύκλους μέσω των οποίων θα γνωρίσει τους υπερρεαλιστές και τα απελευθερωτικά τους κελεύσματα. Ο «φωτοτροπισμός της ψυχής του» βρήκε τον δρόμο του και η διεργασία της επανάστασης, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, ξεκίνησε μέσα του. Τα υπόλοιπα αποτελούν πλέον σημαίνοντα κεφάλαια της γραμματολογίας μας – ο Εμπειρίκος ναυπήγησε τον ποιητικό του στόλο και έκτοτε αρμενίζει σε ανοιχτές θάλασσες.