Γιατί μιλάμε για κάτι άλλο, όταν μιλάμε για ένα βιβλίο

Για αρκετό καιρό δεν είχα διάθεση να διαβάσω αυτό το βιβλίο. Ακολουθούσα, χωρίς να το ξέρω, τις συμβουλές που δίνει ο συγγραφέας του για τη σχέση μας με τα βιβλία γενικά (μάλλον όμως εξαιρώντας το δικό του) και θεωρούσα, έτσι, ότι είχα σχηματίσει μια αρκετά πιστή εικόνα γι΄ αυτό από τον τίτλο του (προπαντός το ύφος του τίτλου), τον πίνακα περιεχομένων του, κάποια σχετικά ακούσματά μου ή έντυπα σχόλια (δεν θυμάμαι τώρα ακριβώς) και τη συνολική πείρα μου από βιβλία: ένα ελαφρό χιουμοριστικό ανάγνωσμα, που σατιρίζει επιπόλαια την επιπολαιότητα των φιλολογικών συζητήσεων στους κοσμικούς κύκλους. ΄Η αλλιώς, σύμφωνα με την ιδίας εμπνεύσεως σημειογραφία που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας για τον εαυτό του, ένα «Β.Γν. Ακσ.- », ο εστί μεθερμηνευόμενον «βιβλίο που έχω ακουστά και για το οποίο έχω αρνητική γνώμη».

Ένα βράδυ, όμως, μια στιγμιαία περιέργεια ή ένας νυγμός του ενστίκτου με έκανε να το πάρω στα χέρια μου και να αρχίσω να το διαβάζω.

Οποία έκπληξις! Το βιβλίο δεν ήταν καθόλου όπως νόμιζα. ΄Ηταν, παρά τη ραφινάτη προκλητικότητά του (Γάλλος διανοούμενος γαρ ο συγγραφέας), μια σοβαρότατη και διεισδυτική πραγματεία γύρω από τα όρια της αναγνωστικής κουλτούρας και τη διαμόρφωση μιας υγιούς και δημιουργικής σχέσης με τα βιβλία.

Πρόταξα αυτή την προσωπική εμπειρία για να προειδοποιήσω τον αναγνώστη:

αν θέλει να προσανατολιστεί σταθερά προς την ουσία της επιχειρηματολογίας του Μπαγιάρ, δεν πρέπει να παίρνει τοις μετρητοίς καθεμιά από τις εσκεμμένες υπερβολές του. ΄Αλλωστε, αυτό υποδεικνύει έμμεσα και ο ίδιος ο συγγραφέας. Πέρα από το προαναφερθέν οξύμωρο του τίτλου (για να μάθετε γιατί δεν είναι ανάγκη να έχετε διαβάσει τα βιβλία για τα οποία μιλάτε, διαβάστε το δικό μου), κάνει και κάτι άλλο, που προδίνει μια πολύ μπορχεσιανή αίσθηση ειρωνείας: ανάμεσα στα δεκάδες βιβλία τα οποία κρίνει χωρίς, όπως ισχυρίζεται, να τα έχει διαβάσει, ανάμεσα σε εμβληματικά έργα όπως τα ομηρικά έπη, ο ΄Αμλετ, η Μαντάμ Μποβαρύ, το Σε αναζήτηση του χαμένου χρόνου ή ο Οδυσσέας του Τζόυς, για τα οποία δηλώνει ευθαρσώς και χωρίς αιδώ- αυτός, ο καθηγητής λογοτεχνίας στο πανεπιστήμιο VincennesSaint-Denis!- ότι τα έχει διαβάσει μόνον αποσπασματικά, παρεμβάλλει πονηρά τίτλους φανταστικών βιβλίων, που γράφτηκαν από φανταστικούς ήρωες μυθιστορημάτων!

Είναι φανερό: ο Πιερ Μπαγιάρ έχει ανάγκη από τον χαριεντισμό για να σοβαρολογήσει. ΄Οσο πιο σημαντικά και ασυνήθιστα είναι αυτά που έχουμε να πούμε, τόσο περισσότερο χρειάζονται το χιούμορ, το χαριτολόγημα, την αυτοειρωνεία, μαζί με μια κάποια αμφισημία, για να μη μουδιάσει το μυαλό από την κατάπληξη, να μη πνιγεί η ψυχή μέσα σ΄ ένα νέφος πένθιμης σοβαρότητας, να μην αφυδατωθεί ο στοχασμός από έναν λόγο-μπετόν.

Ο Μπαγιάρ ξεκινάει από την ανταγωνιστική σχέση ανάμεσα στην προσήλωση σε ένα βιβλίο ή σε έναν περιορισμένο αριθμό βιβλίων και την εποπτεία του συνόλου των βιβλίων, της «παγκόσμιας βιβλιοθήκης». Αυτό μοιάζει προφανές, αλλά ως επιχείρημα αρκετά στρεψόδικο. Είναι αδύνατο να αποκτήσουμε γνώση όλων των βιβλίων, ακόμα και των αξιόλογων, αυτό όμως δεν συνιστά λόγο να μη διαβάζουμε τα όσα βιβλία μπορούμε. ΄Ετσι δεν είναι;

Ναι, αλλά ο Μπαγιάρ εννοεί κάτι διαφορετικό, όταν λέει ότι όποιος παρασχολείται με τα βιβλία είναι χαμένος και για τον πολιτισμό και για την ανάγνωση. Το σκεπτικό του βασίζεται σε μια λεπτή ανάλυση της πραγματικής σχέσης μας με τα βιβλία, η οποία κατά κανόνα διαφέρει από τη φαντασιακή. ΄Ένα βιβλίο που διαβάσαμε κάποτε και μας άφησε μια ορισμένη εντύπωση μπορεί να μας φανεί πολύ αλλιώτικο, αν το ξαναδιαβάσουμε έπειτα από καιρό (πόσες φορές δεν μας έχει συμβεί αυτό!). Υπάρχουν βιβλία που (νομίζουμε πως) τα ξεχάσαμε, ξεχάσαμε ακόμα και ότι τα έχουμε διαβάσει, γιατί απλούστατα τα έχουμε αφομοιώσει, για την ακρίβεια έχουμε αφομοιώσει τα στοιχεία τους εκείνα που μας ενδιέφεραν και έχουμε αποβάλει όλα τα υπόλοιπα. Γενικά, ποτέ δεν διαβάζουμε το «πραγματικό» βιβλίο που κρατάμε στα χέρια μας. Ανάμεσα σ΄ εκείνο και σ΄ εμάς παρεμβαίνει ένα φίλτρο μυθικών αναπαραστάσεων (προσωπικών ή συλλογικών), βιωμάτων, προσδοκιών, ακόμα και παροδικών διαθέσεων, το οποίο καθορίζει, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, το πώς θα προσλάβουμε και θα ερμηνεύσουμε το συγκεκριμένο βιβλίο.

Από αυτή τη διαπίστωση ο Μπαγιάρ άγεται σε μια άλλη, πραγματικά ενδιαφέρουσα επισήμανση: η επικοινωνία μας με τα βιβλία, και πολύ περισσότερο η συζήτηση γύρω από ένα βιβλίο, είναι μια κοινωνική σχέση και, ως τέτοια, δεν έχει στατικό χαρακτήρα. Η συζήτηση γύρω από ένα βιβλίο αφορά όχι τόσο τον χώρο αυτού του βιβλίου όσο τον χρόνο της συζήτησης. Το βιβλίο δεν αποτελεί το πραγματικό θέμα της, είναι μόνον η αφορμή. Το πραγματικό θέμα είναι τα ψυχολογικά, κοινωνικά και ιδεολογικά ή βιοθεωρητικά συμφέροντά μας, στη διασταύρωσή τους με τα αντίστοιχα συμφέροντα των συνομιλητών μας ή με εκείνα που αντιπροσωπεύει το εν λόγω βιβλίο.

Επομένως, δεν έχει τόση σημασία το πόσο εξονυχιστικά έχει διαβάσει κάποιος ένα βιβλίο, όταν μιλάει γι΄ αυτό. Περισσότερη σημασία έχει η σχέση που διαμόρφωσε μαζί του, έστω από μια αποσπασματική ανάγνωση, από ακούσματά του ή από τη γενικότερη συζήτηση που προκάλεσε το βιβλίο. Μπορεί με αυτό τον τρόπο να αδικείται συχνά η «λογοτεχνική αξία» ενός κειμένου, αναδεικνύεται όμως η κοινωνική αξία του, δηλαδή το κοινωνικό αντίκρισμά του. Πολλές φορές, άλλωστε, κάποιος που δεν έχει άμεση ή πλήρη γνώση ενός βιβλίου κάνει πιο πρωτότυπες και πιο γόνιμες παρατηρήσεις γι΄ αυτό από έναν που το ξέρει απ΄ έξω κι ανακατωτά, ακριβώς επειδή η απόσταση του επιτρέπει να διακρίνει συνάφειες, προεκτάσεις και γενικά σχήματα αόρατα για κάποιον που το βλέπει από πολύ κοντά και απομονωμένα. Σ΄ αυτό το φως, γίνεται κάτι περισσότερο από απλό ευφυολόγημα η προκλητικά παράδοξη ρήση του ΄Οσκαρ Ουάιλντ ότι δεν διαβάζει ποτέ ένα βιβλίο για το οποίο πρέπει να γράψει κριτική, ώστε να μην είναι προκατειλημμένος.

Αυτό που κάνει, λοιπόν, ο Μπαγιάρ δεν είναι η αποδόμηση της ανάγνωσης, αλλά η αποδόμηση μιας φετιχιστικής αναγνωστικής κουλτούρας. Στον πυρήνα της επιχειρηματολογίας του βρίσκεται η θέση ότι στις συζητήσεις γύρω από τα βιβλία η σχέση μας με τον Άλλο κυριαρχεί πάνω στη σχέση μας με το κείμενο και, ώς έναν βαθμό, το «ξαναγράφει».

Η σχέση μας με τον Άλλο αφ΄ ενός προϋποθέτει, αφ΄ ετέρου συνεπάγεται την καλύτερη γνώση του εαυτού μας. Το παραδοξολόγημα του Ουάιλντ υπαινίσσεται, παρόλη την υπερβολή του, κάτι που οι πιο υποψιασμένοι κριτικοί γνωρίζουν καλά: ότι το πραγματικό θέμα μιας κριτικής δεν είναι τόσο το κρινόμενο βιβλίο όσο ο ίδιος ο κριτικός. Με άλλα λόγια, η κριτική είναι μια μορφή αυτοβιογραφίας· η μόνη πολιτισμένη μορφή αυτοβιογραφίας, όπως έλεγε πάλι ο Ουάιλντ, «πιο συναρπαστική από την ιστορία, επειδή ο συγγραφέας εξομολογείται, πιο απολαυστική από τη φιλοσοφία, επειδή το θέμα της είναι συγκεκριμένο και όχι αφηρημένο, πραγματικό και όχι αόριστο».

Κρίνοντας, βέβαια, από την προσωπική πείρα μου, στην Ελλάδα αυτά τα πράγματα είναι ακατανόητα για πολλούς, ακόμα και μέσα στον χώρο του βιβλίου…

Ρierre Βayard

ΠΩΣΝΑ ΜΙΛΑΜΕΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑΠΟΥ ΔΕΝΕΧΟΥΜΕ ΔΙΑΒΑΣΕΙ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΕΛΠΙΔΑ ΛΟΥΠΑΚΗ. ΕΚΔ. ΠΑΤΑΚΗ, 2008. ΣΕΛΙΔΕΣ 271