Από την τρέλα στη δημιουργία

Ο «καταραμένος» γλύπτης Γιαννούλης Χαλεπάς, που από τη δημιουργία πέρασε στην τρέλα κι από ΄κεί πίσω στη δημιουργία, ανοίγει τη σειρά μονογραφιών των «ΝΕΩΝ», «Σύγχρονοι Έλληνες εικαστικοί»

ΙΝFΟ

Το βιβλίο για τον Γιαννούλη Χαλεπά κυκλοφορεί μαζί με «ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» προαιρετικά με 2 ευρώ επιπλέον. Από τις 24/1 οι τόμοι «Σύγχρονοι Έλληνες Εικαστικοί» στα περίπτερα προς 7,90 ευρώ.

O Γιαννούλης Χαλεπάς (1851-1938) ενσαρκώνει το πρότυπο του «καταραμένου» ταλαντούχου νεοκλασικιστή που βυθίζεται στην τρέλα από ερωτική απογοήτευση, σύγκρουση με την κοινωνία και τον σκληρό πατέρα και όταν επιστρέφει έπειτα από σαράντα χρόνια εγκλεισμού στο φρενοκομείο και πλήρους αποκλεισμού από την τέχνη του στην Τήνο όλα γύρω του έχουν αλλάξει.

Όμως, ω του θαύματος, ο ασπρομάλλης Χαλεπάς, που έβοσκε πρόβατα ρακένδυτος, ξεχασμένος απ΄ όλους, ξυπνά από τον λήθαργο μετά τον θάνατο της μητέρας του. Δίνει ξανά έργο εντελώς διαφορετικό από τα δεξιοτεχνικά πρώτα γλυπτά του. Έργο αφαιρετικό, πρωτότυπο, μοντέρνο, όπως ακριβώς το θέλει η τέχνη του 20ού αιώνα και καταπλήσσει τους διανοουμένους, γνωρίζει τη δόξα, την αναγνώριση, την ηρωοποίηση.

Είναι άραγε ο ξαναγεννημένος γλύπτης, ο αγνός, ο αυθόρμητος, ο ειλικρινής, ο πρωτόγονος, λαϊκός καλλιτέχνης-παιδί, που ξαναβρίσκει το νήμα της τέχνης από την αρχή ή είναι ο ελεύθερος, τολμηρός, δυναμικός, θαρραλέος, σύγχρονος γλύπτης που εκφράζεται μέσα απ΄ τα στιβαρά και λιτά έργα; Η απάντηση του ίδιου του Χαλεπά, όπως την αποτυπώνει στη μονογραφία του ο ιστορικός τέχνης Γιάννης Μπόλης, είναι σιβυλλική: «Ίκαρος είμ΄ εγώ και Δαίδαλος ο πηλός. Εκείνη τη στιγμή κάνω φτερά για να πετάξω». Η περίπτωση της μεταμόρφωσης του Γιαννούλη Χαλεπά σε καλλιτέχνη-σύμβολο εξακολουθεί να είναι μυθιστορηματική, αινιγματική, όχι μόνο ως ατομική περιπέτεια, αλλά και γιατί θίγει ένα μείζον υπαρξιακό ζήτημα που εξακολουθεί να απασχολεί την τέχνη στην Ελλάδα. Μέσα στην τρέλα, ο Χαλεπάς έκανε το μεγάλο βήμα της επιτυχούς μετάβασης από τον κόσμο της ελληνικής παράδοσης και της ευρωπαϊκής ακαδημαϊκής δεξιοτεχνίας και βρέθηκε στην καρδιά του σύγχρονου κόσμου. «Υλοποίησε ένα έργο ζωντανό και πρωτότυπο, καθαρό και μεγαλειώδες», υπογραμμίζει ο Γ. Μπόλης, συγγραφέας της πρωτότυπης μονογραφίας-λευκώματος που κυκλοφορεί αύριο μαζί με «ΤΑ ΝΕΑ», πρώτη μιας σειράς είκοσι μοναδικών μονογραφιών για τους «Σύγχρονους Έλληνες εικαστικούς» (υπεύθυνη: η δημοσιογράφος και ιστορικός τέχνης Πέγκυ Κουνενάκη).

Ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Σπύρος Βασιλείου, η Βάσω Κατράκη, ο Βλάσης Κανιάρης, αλλά και η Χρύσα, η Νelly΄s, ο Στίβεν Αντωνάκος καταδεικνύουν το εύρος των επιλογών. Συγγραφείς είναι μια πλειάδα γνωστών ιστορικών τέχνης, που βασίζονται στην έρευνα, την πλούσια τεκμηρίωση και στοχεύουν στην αποφυγή των «αγιοποιήσεων». Άλλωστε η πραγματικότητα, συνήθως, ξεπερνά τη φαντασία.

Φρενοκομείον Κ ερκύρας
Διαβάζουμε, φέρ΄ ειπείν, κατάπληκτοι στην ένορκη κατάθεση των γιατρών που οδήγησαν τον Γιαννούλη Χαλεπά στο απαρχαιωμένο Φρενοκομείον Κερκύρας (για 13 έτη, 10 μήνες και 27 ημέρες), όπου ποτέ δεν τον επισκέφθηκε κανείς οικείος, ότι οι λόγοι του εγκλεισμού του ήταν «από τον γέλωτα άνευ λόγου, τους φόβους, την επιθετικότητα κατά του πατρός και των οικείων του, τις απόπειρες αυτοκτονίας», σημειώνοντας ότι «έπασχεν από ονειρώξεις συνεπεία των οποίων ήταν οι αυνανισμοί εξ αποτυχόντος έρωτος».

Ο μύθος μεγεθύνεται
Αν έτσι είχαν τα πράγματα τον 19ο αιώνα η συνάντηση του Γιαννούλη Χαλεπά με την αριστουργηματική «Κοιμωμένη» του πρώτου Νεκροταφείου έπειτα από 52 ολόκληρα χρόνια έγινε ριάλιτι σόου: «Πραγματοποιήθηκε σε φορτισμένη ατμόσφαιρα, με φωτογράφους, δημοσιογράφους και πλήθος κόσμου», έγραφαν. «Η φωτογραφία γίνεται πρωτοσέλιδο», συνεχίζει ο Γ. Μπόλης, «και ο μύθος του Χαλεπά στη συνείδηση του κοινού τροφοδοτείται και μεγεθύνεται».

Ο Χαλεπάς δίνει συνέντευξη σε δύο συνέχειες σε αθηναϊκή εφημερίδα για να δηλώσει στο πανελλήνιο ότι δεν υπήρξε ερωτευμένος με την κοιμωμένη Σοφία Αφεντάκη, δεν τη συνάντησε ποτέ στη ζωή του και ότι άλλη αγαπούσε: τη Μαριγώ. «Αυτά που κάνω σήμερα είναι πολύ πιο ωραία», προσέθετε. «Ο νέος Χαλεπάς ξεπέρασε τον παλιό».

Τι του έφταιξε κι αρνήθηκε τη ζωή και την τέχνη; Ο ερευνητής Γ. Μπόλης αναφέρει όλα τα ενδεχόμενα. Απογοήτευση- δεν ήταν εύκολη η σταδιοδρομία ενός γλύπτη- σύγκρουση με τον πατέρα του και τη μητέρα που του έσπαγε τα έργα και ερωτική απογοήτευση.

Πάντως, όπως μας παραδίδεται, «την ημέρα που πέθανε η μητέρα του, στεκόταν απαθής και αδιάφορος. Κατέβηκε στο υπόγειο, άρχισε να πλάθει τον πηλό και φέρεται να είπε στις ανιψιές του που μοιρολογούσαν: “Σωπάστε και εγώ θα πιάσω την τέχνη να δουλεύω”». Ήταν πια ελεύθερος.

«Ο πόνος είναι άνδρας»
Έκανε έργα πρωτίστως συμπαγή, αφαιρετικά, με μικρές διαστάσεις, αλλά μνημειακά, με θερμότητα αφής. Εκφράζουν σοβαρότητα, πόνο («ο πόνος είναι άνδρας», έλεγε), αγωνία, θλίψη, ανησυχία, ονειροπόληση, περηφάνια, ανάταση, όλη την γκάμα των ανθρωπίνων παθών. Έπλαθε μορφές που έχουν χάσει κάθε τι περιττό και φλύαρο ή κομψό. Το θεματολόγιό του ήταν κυρίως η αναπάντεχη και τολμηρή σύζευξη των θεών της μυθολογίας με τους αγίους της Εκκλησίας. Η Αθηνά είναι μια βοσκοπούλα. Ο Ερμής προβάλλει ως άλλο πρόσωπο του Αγίου Χαραλάμπους- προστάτης των γλυπτών. Τη θέση της «Κοιμωμένης» που ήταν βυθισμένη σ΄ έναν θάνατο σαν ύπνο, παίρνει στη δεύτερη δημιουργική του φάση η «Αναπαυόμενη», μια ρωμαλέα ζωντανή γυναικεία μορφή, που αναπολεί τη ζωή.


Από την Τήνο στην Αθήνα

1 851: Γεννιέται στον Πύργο της Τήνου, πρωτότοκος του μαρμαρογλύπτη – επιχειρηματία Ιωάννη Χαλεπά.

1869: Στα 15 του εγγράφεται στο Πολυτεχνείο και κερδίζει βραβεία και υποτροφία για την Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου, όπου βραβεύεται με χρυσό μετάλλιο.

1875: Ανοίγει εργαστήριο στην Αθήνα και γνωρίζεται με τον έρωτα της ζωής του, τη Μαριγώ.

1877: Δημιουργεί την «Κοιμωμένη», το (θρυλικό) επιτύμβιο μνημείο της Σοφίας Αφεντάκη στο Α΄ Νεκροταφείο. 1879: Κάνει την πρώτη απόπειρα αυτοκτονίας στα Αλάτσατα της Μικράς Ασίας. Σταματά να εργάζεται και ζει στην Τήνο για επτά χρόνια.

1888: «Επιθετικότητα, απόπειρες αυτοκτονίας, αυνανισμός»- με αυτήν τη γνωμάτευση οδηγείται στο Φρενοκομείο Κέρκυρας.

1902: «Ήσυχος» παραλαμβάνεται από τη μητέρα του και εγκαθίσταται στον Πύργο της Τήνου. Εκείνη καταστρέφει τα έργα του.

1915: Ένα άρθρο της εφημερίδας «Αθήναι» τον επαναφέρει στη δημοσιότητα.

1916: Πεθαίνει η μητέρα του. Ελεύθερος δημιουργεί τα πρώτα «μεταλογικά» έργα του.

1927: Η Ακαδημία Αθηνών του απονέμει Αριστείον. 1938: Πεθαίνει στην Αθήνα.