Ημερολόγιο Συνόρων Ιστορίες πίσω από το Τείχος

Οι πράκτορες της Στάζι κατέστρεφαν και έκαιγαν ασταμάτητα τους φακέλους. Επειδή είχαν έλλειψη καταστροφέων εγγράφων, υποχρεώθηκαν να στείλουν πράκτορες με πλαστές ταυτότητες στο Δυτικό Βερολίνο για ν΄ αγοράσουν και άλλους. Στις 15 Ιανουαρίου οι ομάδες των διαδηλωτών μπήκαν στο κτίριο. Δεν έπεσε ούτε ένας πυροβολισμός. Ίσως γιατί ανάμεσα στους διαδηλωτές υπήρχαν αρκετοί πράκτορες και οι από μέσα φοβόντουσαν μήπως χτυπήσουν κάποιο συνάδελφο. Οι διάδρομοι και τα γραφεία στο αρχηγείο ήταν γεμάτα από σκισμένους φακέλους. Το αρχηγείο της Στάζι έπεσε μερικές εβδομάδες μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Σαν το Τέρας των παραμυθιών, που ξεψυχά πάντα τελευταίο…

Έπειτα από χρόνια η Αυστραλέζα συγγραφέας Αnna Funder μπαίνει ξανά στο ίδιο κτίριο. Τώρα είναι άδειο και έχει μετατραπεί σε μουσείο. Η Funder περιπλανιέται και περιγράφει. Τα αντικείμενα στα οποία ήταν κρυμμένα μαγνητόφωνα και κάμερες για να παρακολουθήσουν τον «εχθρό»: μια γλάστρα, ένα ποτιστήρι, ένα δοχείο βενζίνης, μια πόρτα αυτοκινήτου, ένα θερμός, μια προτομή του Μαρξ… Η Στάζι είχε 93.000 υπαλλήλους και 173.000 πληροφοριοδότες για να επιτηρεί μια χώρα δεκαεπτά εκατομμυρίων κατοίκων: ένας χαφιές ανά είκοσι τρία άτομα. Η Funder διαπερνά σκοτεινούς διαδρόμους, συναντά τυχαία κάποια καθαρίστρια του κτιρίου. «Όταν πρωτανοίξαμε» λέει εκείνη «μύριζε όλο το κτίριο. Καθαρίζαμε, ξανακαθαρίζαμε, αλλά η μυρωδιά δεν έφευγε με τίποτα. Ήταν η μυρωδιά γέρων». Η Αnna Funder συνεχίζει την περιπλάνησή της στις ιστορίες των ανθρώπων που έζησαν στην Ανατολική Γερμανία, στα κελιά βασανιστηρίων της Στάζι στο κέντρο του Βερολίνου, στις συναρμολογήτριες των σκισμένων φακέλων της Στάζι στη Νυρεμβέργη, στα απομεινάρια του Τείχους, ακούει τις ιστορίες των υποψήφιων δραπετών, συναντά τους αμετανόητους πράκτορες της Στάζι, φέρνει στο φως τις ρημαγμένες ζωές των θυμάτων τους, περιγράφει τον τρόμο και τη νοσταλγία για το Τείχος (την Οstalgie, μια συγχώνευση των λέξεων «Ανατολή» και «νοσταλγία»). Το βιβλίο της, «Stasiland, Ιστορίες πίσω από το Τείχος του Βερολίνου» είναι ένα συναρπαστικό και επώδυνο ταξίδι στις ζωές των άλλων: της Μύριαμ, του Τσάρλι, της φράου Πάουλ, που ξύπνησε ένα πρωί με το Τείχος να τη χωρίζει από το άρρωστο νε ογέννητο βρέφος της.

●●● Διαβάζοντας το «Stasiland» ξαναπήγα για μια στιγμή πίσω στο Βερολίνο. Είχα περάσει πρόσφατα. Περιπλανήθηκα αρκετά στα απομεινάρια του Τείχους. Έχουν μείνει ελάχιστα. Μόλις κατέρρευσε το καθεστώς, οι Ανατολικογερμανοί όρμησαν εναντίον του με απερίγραπτο μένος. Προσπάθησαν να το εξαφανίσουν από προσώπου γης. Και σχεδόν τα κατάφεραν…

Κοντά στην Αλεξάντερ Πλατς είχα γνωρίσει τυχαία τη Σβετλάνα. Κοιτάζω ξανά τη φωτογραφία της: πουλάει γερμανικά κουλούρια, τα περίφημα μπρέτσελ και φοράει δίκοχο, με το κομμουνιστικό αστέρι και το σφυροδρέπανο. Κάπως έτσι πρέπει να ήταν και των φρουρών του Τείχους. Η Σβετλάνα έχει γεννηθεί μετά την πτώση του. Ο πατέρας της είναι Ρώσος που μετανάστευσε στη Γερμανία και η μητέρα της Γερμανίδα. «Κρατώ το δίκοχο για να κάνω διαφήμιση στα παιδιά» μου λέει και μου δείχνει με το χέρι δύο πάγκους, μερικά μέτρα πιο πέρα. Δύο Πακιστανοί μετανάστες, φορώντας ρώσικους σκούφους, πωλούν σουβενίρ της Ανατολικής Γερμανίας: πινακίδες αυτοκινήτων, πηλήκια φρουρών του Τείχους, προτομές του Λένιν… «Αλληλεγγύη» λέει η Σβετλάνα, χαμογελώντας. «Αλληλεγγύη»: η μαγική λέξη των κομμουνιστικών καθεστώτων. Που όπως όλες τις πολύτιμες λέξεις τις εξευτέλισαν. Πίσω από τη λέξη «αλληλεγγύη» κρυβόταν μια κοινωνία στην οποία ο άνθρωπος ήταν λύκος για τον άνθρωπο.

Πίσω από τη λέξη «ενότητα» κρυβόταν ο χαφιές, ενδεχομένως ο ίδιος ο γείτονάς σου. Πίσω από τη λέξη «ισότητα» κρύβονταν τα κελιά των βασανιστηρίων της Στάζι. Πίσω από τη λέξη «ελευθερία» υπήρχε το Τείχος: με τα συρματοπλέγματα, τα εκπαιδευμένα τσοπανόσκυλα, τους προβολείς, τις περιπολίες, τους πύργους ελέγχου, τις λωρίδες θανάτου, τα πτώματα όσων προσπάθησαν να το περάσουν, οι περισσότεροί τους στην ηλικία της Σβετλάνας. Το Τείχος του Βερολίνου αποτέλεσε μια τομή στην ιστορία της ανθρωπότητας. Τείχη υπήρχαν και, δυστυχώς, υπάρχουν: το Σινικό, το Ιρλανδικό που χώριζε καθολικούς και προτεστάντες, το Τείχος του Αίσχους στα αμερικανικά σύνορα ενάντια στους Μεξικανούς μετανάστες, το Τείχος που περικυκλώνει τη Γάζα. Τείχη που χτίστηκαν για να κρατήσουν απέξω τους Άλλους, τους ανεπιθύμητους, τους «εχθρούς». Για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, τον Αύγουστο του 1961, άρχισε το κτίσιμο ενός Τείχους, μήκους δεκάδων χιλιομέτρων, του Τείχους του Βερολίνου, που αποκλειστικό σκοπό είχε να κρατά φυλακισμένους εκείνους που το έχτιζαν. Το ονόμασαν «Αντιφασιστικό Προστατευτικό Φράγμα». «Μου άρεσε ανέκαθεν αυτός ο όρος, που έχει κάτι από προφυλακτικό: να προστατεύσει τους Ανατολικούς από τη δυτική νόσο του ρηχού υλισμού»- γράφει η Funder. «Υπακούει στη λογική τού να φυλακίζεις ελεύθερους ανθρώπους για να τους προστατεύσεις από τους εγκληματίες». Το Τείχος του Βερολίνου ενσάρκωνε την εμμονή για τα σύνορα όλων των κομμουνιστικών καθεστώτων, από την Αλβανία μέχρι την Κούβα…

Στην Βernauer Strasse αντίκρυζα για ώρα ένα μικρό αναστηλωμένο κομμάτι του Τείχους. Σε αυτό τον δρόμο σημειώθηκαν οι περισσότερες απόπειρες απόδρασης και οι περισσότερες δολοφονίες των υποψήφιων δραπετών. Τα ονόματά τους είναι αναρτημένα στο Σημείο Ελέγχου Τσάρλι, όπου αναγράφεται η ηλικία και το έτος δολοφονίας τους. Οι τουρίστες δίπλα μου έβλεπαν το κομμάτι του Τείχους σαν τουριστική ατραξιόν. Εγώ είχα την εντύπωση ότι έβλεπα ένα κομματάκι από τον σκελετό του ίδιου τέρατος που κάποτε μας έκλεισε στη φυλακή του, απαγορεύοντάς μας κάθε επαφή με τον κόσμο-πέρα-από-τα-σύνορα. Οι τουρίστες κρατούσαν στα χέρια σουβενίρ της Ανατολικής Γερμανίας: πηλήκια φρουρών του Τείχους, κούπες με το σφυροδρέπανο, προτομές του Λένιν, κονκάρδες του Χόνεκερ… Λείψανα μιας εποχής, τόσο κοντινής, που όλοι προσπαθούν να μη σκέφτονται πια: εκείνοι που την έζησαν, εκείνοι που την έβλεπαν απέξω, με τρόμο ή ως ονειροπόλοι που ονειρεύονταν τον Παράδεισο εκεί όπου βασίλευε ο εφιάλτης, εκείνοι που προσποιούνταν ότι δεν το έβλεπαν, εκείνοι που δεν έχουν ακόμα καταλάβει ότι το Τείχος έπεσε.

LΙΝΚ:

www.gkapllani.com