Εμμονή με τις λεπτομέρειες της μικροϊστορίας

Με το παρόν βιβλίο ο Μαζάουερ, ο οποίος είχε καταπιαστεί με το Τρίτο Ράιχ και στην Ελλάδα του Χίτλερ (1993)- το έργο που τον έκανε ευρύτερα γνωστό στο ελληνικό κοινό- μοιάζει να κλείνει έναν κύκλο. Σε αντίθεση με τότε, που χρησιμοποιούσε άγνωστο και εν πολλοίς ανεξερεύνητο αρχειακό υλικό, εδώ δεν βασίζεται σε πρωτογενείς πηγές αλλά σχεδόν αποκλειστικά στην πλούσια δευτερεύουσα διεθνή βιβλιογραφία. Η σύγκριση των δύο βιβλίων φανερώνει την ευκολία με την οποία ο Μαζάουερ κινείται ανάμεσα στο γενικό και το ειδικό, στη μακρά διάρκεια και τη μικροϊστορία και το πώς καταφέρνει να τα συνδυάζει. Η δε εμμονή του με τον όρο «αυτοκρατορία» και την προσπάθεια αναβίωσής του από τους ναζί αντιτίθεται στην τυπολογία του Χόμπσμπομ σχετικά με το τέλος των αυτοκρατοριών το 1919 και μας φέρνει αναπόφευκτα στον νου την πρόσφατη Πόλη των Φαντασμάτων , όπου ο Μαζάουερ ασχολήθηκε με την ακμή και την παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εστιάζοντας στο παράδειγμα της Θεσσαλονίκης. Ίσως δεν θα ήταν υπερβολή να λέγαμε πως σε αυτό το βιβλίο ο Μαζάουερ σουμάρει και ανακεφαλαιώνει γεγονότα και τάσεις που τον έχουν απασχολήσει από την αρχή της καριέρας του.

Σταθερά στοιχεία στη γραφή του, το εξαιρετικά προσεγμένο ύφος που χαρακτηρίζεται όμως από μια σχετική αποστασιοποίηση σε σχέση με τα τεκταινόμενα, η εξαντλητική τεκμηρίωση και η έμφαση σε ανεκδοτολογικού τύπου λεπτομέρειες που «ζωντανεύουν» τον λόγο. Σε μια «καλειδοσκοπικού» τύπου αφήγηση, ο Μαζάουερ προχωράει κοιτώντας ταυτόχρονα πολλές χώρες και ενίοτε εστιάζει σε συγκεκριμένα παραδείγματα. Κάποιες φορές το αποτέλεσμα είναι άνισο, όπως για παράδειγμα το ότι αφιερώνει πολλές σελίδες στον Ζαν Κοκτό που αναζήτησε την προστασία των ναζί για να ανεβάσει ένα θεατρικό έργο στο Παρίσι, παρά την σχετική απαγόρευση που είχε επιβάλει το καθεστώς Βισύ- περίπτωση εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αλλά μεμονωμένη. Επίσης, σε αντίθεση με άλλα βιβλία του που είναι ιδιαίτερα ευκολοδιάβαστα, το ογκώδες και απαιτητικό αυτό corpus πληροφοριών συχνά κουράζει τον αναγνώστη.

Παρ΄ όλα αυτά, ο Μαζάουερ αποδεικνύει άλλη μία φορά την ικανότητά του να συνδυάζει γεγονοτολογία με ανάλυση και κυρίως σύνθεση. Εξαιρετικό είναι και το φωτογραφικό υλικό που συνοδεύει την έκδοση, με αποκορύφωμα το ενσταντανέ με την αιχμάλωτη ναζιστική ελίτ το καλοκαίρι του ΄45 σε πόζα που φανερώνει παντελή έλλειψη μεταμέλειας. Εντέλει, αυτό το εξαιρετικά χρήσιμο βιβλίο για τον ιστορικό ερευνητή αναδεικνύει με γλαφυρό τρόπο την έλλειψη διορατικότητας, συμβιβαστικότητας και καλού «μάνατζμεντ» από την πλευρά τής- όχι και τόσο καλολαδωμένης- χιτλερικής μηχανής, η οποία απέβη καταστροφική για τους πληθυσμούς που επέλεξε να υποτάξει και μοιραία για την ίδια.