«ΙΔΙΩΤΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ»

Το παρόν απασχολεί τον Καστοριάδη. Στο δικό μας παρόν αντιπαραθέτει το πνεύμα και το γράμμα των δημοκρατικών θεσμών της αθηναϊκής πόλεως, από τα βάθη των αιώνων. Τις δικές μας «φαντασιακές σημασίες», τις οποίες μάλιστα έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε- ω της εθελοτυφλίας!- ως υπέρτατες αξίες του πολιτισμού μας, ως έννοιες σύμφυτες με την ύπαρξή μας και ως κατακτήσεις απαραίτητες για το μέλλον μας, κρίνει και κατακρίνει ο Καστοριάδης στο φως των έργων και των ημερών του Σόλωνα, του Θουκυδίδη, του Σωκράτη, του Ευριπίδη και του Αριστοφάνη. Θα αναφέρω επιγραμματικά τις τρεις κυριότερες από τούτες τις «φαντασιακές σημασίες» με τις οποίες ασχολείται διεξοδικά ο Καστοριάδης. Πρώτον, την πίστη μας στην ουδετερότητα της επιστήμης, στην απεριόριστη πρόοδό της και στη χρησιμότητα της κάστας των «ειδικών». Δεύτερον, το ιδεολόγημα των «δικαιωμάτων του ανθρώπου»- σαν ο άνθρωπος να μη δημιουργεί τον εαυτό του εν κοινωνία, σαν να μην είναι αυτός ο νομοθέτης του εαυτού του, αλλά σαν να μας παραδόθηκε έτοιμος μια για πάντα, τυλιγμένος σε μια φυλλάδα όπου αναγράφονται τα δικαιώματά του- και τρίτον, την ορμέμφυτη σχεδόν πεποίθησή του σημερινού ανθρώπου ότι ελευθερία ίσον απαλλαγή από κάθε εξωτερικό, διάβαζε κοινωνικό, καταναγκασμό. «Σε αυτό το φαντασιακό της ελευθερίας και της ισότητας», λέει ο Καστοριάδης, «είμαι ιδιοκτήτης του εαυτού μου και κατά συνέπεια ιδιοκτήτης δικαιωμάτων που προϋπάρχουν κάθε θέσμισης. Τι σημαίνει αυτό; Ότι το μόνο που με ενδιαφέρει είναι αυτή η φυσική σφαίρα των ατομικών μου δικαιωμάτων- τελεία και παύλα. Αυτό είναι η κοινωνία των πολιτών με την έννοια της ιδιωτικοποιημένης κοινωνίας».

Σε τούτες λοιπόν τις «ιδιωτικοποιημένες κοινωνίες» περιμένουμε τον από μηχανής θεό που θα μας σώσει για άλλη μια φορά, ήτοι που θα μας αφήσει ήσυχους να καταναλώνουμε ευτελή και άχρηστα προϊόντα, να υποθηκεύουμε το μέλλον του πλανήτη και να επιβάλλουμε διά πυρός και σιδήρου τα υποτιθέμενα ιδεώδη μας σε όλη την ανθρωπότητα.

Το να φθάνεις στην ύβρι είναι, όπως μας δίδαξαν οι Έλληνες, λέει ο Καστοριάδης, γεγονός αναπόφευκτο σε κάθε αυτόνομη κοινωνία. Αλλά το να μην αναγνωρίζεις την ευθύνη σου όταν τη διαπράττεις και το να συνεχίζεις απτόητος το βιολί σου είναι, θα προσέθετα, το στοιχείο που μας επιτρέπει, από τούτη την κρίση και στο εξής, να μιλάμε για «Δυτική ιδιαιτερότητα».