Τα χρόνια της χολέρας

Απίστευτο! Η ρακένδυτη Τουρκία ίπταται παρέα με την παγκόσμια πρωτοπορία. Το όνομά της Νουρί Μπιλγκέ Τζεϊλάν. Ο σκηνοθέτης που διαχειρίζεται τις σιωπές και την ποίηση με την ανάσα του Ταρκόφσκι
Βάζω στοίχημα. Όσοι δουν την τελευταία ταινία του Νουρί Μπιλγκέ Τζεϊλάν, «Τρεις πίθηκοι» («Uc maymun»), θα την τοποθετήσουν στις δέκα καλύτερες στιγμές της φετινής χρονιάς.

Ο σπουδαίος αυτός δραματουργός, ποιητής, σκηνοθέτης και ανατόμος της σύγχρονης κοινωνίας και των «ψυχών» αυτής διαπραγματεύεται ένα κολοσσιαίο «θέμα». Ένα «θέμα» απαγορευμένο και επί της ουσίας δολοφονικό. Όλοι, μα όλοι, συνένοχοι στο έγκλημα το καθημερινό. Η σήψη – λέει- έχει φτάσει στα νύχια. Το Σώμα της κοινωνίας σε πλήρη σηψαιμία. Το έγκλημα συντελείται μέσα στα σπλάχνα της οικογένειας. Πατέρας, μητέρα, γιος. Τρεις πίθηκοι. Καμώνονται πως δεν βλέπουν, πως δεν ακούν και φυσικά κανείς δεν μιλάει. Η κοινωνική παραλυσία προέρχεται και προκαλείται από την οικογενειακή αναλγησία. Η ιστορία αρχίζει από μια συναλλαγή, προχωράει στην υποταγή και καταλήγει στη συνωμοσία την οικογενειακή.

Υποψήφιος βουλευτής παρασύρει με το αυτοκίνητό του και σκοτώνει ανυποψίαστο πεζό. Προκειμένου να αποφύγει τις αποκαλύψεις και τις κυρώσεις που θα του στερήσουν το πολυπόθητο πολιτικό αξίωμα, προτείνει στον οδηγό του, έναν μικροαστό οικογενειάρχη, μια απίστευτη ανταλλαγή. Να πάρει εκείνος, ο αθώος, την ευθύνη και φυσικά να υποστεί την τιμωρία με φυλάκιση ενός έτους και ως αντάλλαγμα ο πολιτευτής όχι μόνο να συνεχίζει να πληρώνει τη μηνιαία αποζημίωση προς την οικογένεια του οδηγού αλλά και με την αποφυλάκιση να του καταθέσει παχυλή αποζημίωση. Συμφωνία κυρίων. Στην πορεία όμως τα πράγματα στραβώνουν. Και στραβώνουν από τον εκμαυλισμό και την υποταγή. Ο γιος ονειρεύεται αυτοκίνητο. Γιατί δηλαδή να μην εισπράξουμε από τώρα ένα μικρό μέρος της αποζημίωσης και να φτιάξουμε τη ζωή μας; Έτσι η μητέρα κτυπάει την πόρτα του πολιτικού. Έτσι ο γιος λαμβάνει το χρήμα κι έτσι το όνειρό του γίνεται δικό του κτήμα. Έτσι όμως η μητέρα του καταλήγει στο κρεβάτι του πολιτικού. Αυτή είναι μόνο η αρχή. Από αυτό το σημείο αρχίζει η αποσύνθεση η οικογενειακή. Μια μικρή, ασήμαντη συναλλαγή είναι αρκετή να προκαλέσει σηψαιμία ηθική. Η σύζυγος ερωτεύεται τον πολιτευτή. Το αφροδισιακό της εξουσίας τής έχει πάρει τα μυαλά και η δύστυχη αρχίζει να κάνει όνειρα τρελά. Ο γιος, αν και μάρτυρας αυτής της ανήθικης επιπλοκής, κρατάει το στόμα του κλειστό. Και όταν ο σύζυγος και πατέρας βγει από τη φυλακή εκτονώνει την οργή του με μερικά γαμοσταυρίδια αλλά κι αυτός με το στόμα του κλειστό. Πατέρας, μητέρα και γιος πορεύονται προς το χείλος του γκρεμού, κολυμπώντας μέχρι τ΄ αυτιά σ΄ έναν βούρκο συναλλαγής και απίστευτης υποταγής.

Κάθε πράξη, κάθε αντίδραση, «κουμπώνει» με την προηγούμενη και την επόμενη. Και ρεαλιστικά και συμβολικά. Η εξουσία με την υποταγή. Η υποταγή με τη συναλλαγή. Η συναλλαγή με την αποσύνθεση την ηθική. Πρώτα ο πατέρας (η κεφαλή της οικογένειας) διαρρηγνύει τον ιστό. Όλα για πούλημα. Από κοντά η μητέρα. Από πίσω ο γιος. Ο πρώτος πουλάει την ψυχή του στον διάβολο. Έλα μωρέ, πώς κάνεις έτσι; Δώδεκα μήνες φυλακή και μετά πλούσιος και καλύτερα από πριν. Το τίμημα βαρύ. Με το αφροδισιακό της εξουσίας και η μητέρα. Ταπεινωμένος ο άντρας της στη φυλακή, ταπεινωμένη κι αυτή, γονυπετούσα την ίδια εξουσία να εκλιπαρεί. Η λογική του κατήφορου είναι ο πάτος!

Εκ πρώτης όψεως το σεναριακό υλικό είναι κατάλληλο για μελόδραμα συνηθισμένο και λαϊκό. Πριτς! Ο Τζεϊλάν κουρελιάζει τη συνταγή. Τη γράφει στα παλαιότερα των υποδημάτων του. Καλά κάνει. Πρώτα απ΄ όλα ενσωματώνει το τέλμα μέσα στην αισθητική και την προσωπική του γραφή. Έτσι εξηγούνται οι ατελείωτες σιωπές. Εκκωφαντικές και σχεδόν σωματικές. Τα λόγια περιττά. Οι πράξεις στα μουλωχτά. Σημασία έχει να αποτυπωθεί η αποσύνθεση σε όλο της το μεγαλείο. Η πορεία στον βάλτο συνοδεύεται από αναθυμιάσεις. Οι αναθυμιάσεις προκαλούν ζαλάδα και η ζαλάδα καταλήγει σε νοσηρές καταστάσεις. Εσωτερικές, αόρατες και οργανικές. Η σιωπή είναι συστατικό στοιχείο μιας τέτοιας συναλλαγής. Οι βίδες του οργανισμού ξεχαρβαλωμένες από σκόνη και σκουριά. Οι αντιδράσεις αποσπασματικές. Η επικοινωνία με φράσεις σύντομες και κοφτές. Τρεις πίθηκοι να πορεύονται με το κεφάλι προς τα κάτω και τα πόδια ψηλά. Και όσο αυτοί αρρωσταίνουν τόσο αρρωσταίνει και ο περιβάλλων χώρος, ακόμη και οι κλιματικές συνθήκες, άρρωστες, ανάποδες, μελαγχολικές, γκρίζες, μαύρες με μπόρες καλοκαιρινές.

Το αποτέλεσμα αυτής της διαρκούς συνουσίας ανάμεσα στην εσωτερική κατάσταση της οικογένειας και στην αισθητική του Τζεϊλάν καταλήγει να αποτυπώνεται στο Εικαστικό Σώμα της ταινίας. Ποιος είπε πως σήμερα δεν υπάρχει και δεν εκφράζεται κινηματογραφική πρωτοπορία; Ε, αυτός που το λέει είναι άσχετος και στην καλύτερη περίπτωση αγράμματος. Όσο «αρρωσταίνουν» τα τρία μέλη της οικογένειας τόσο η «αρρώστια» μεταφέρεται και αναπαράγεται από τη γραφή του Τζεϊλάν. Ήχος και φωτογραφία σε μια αχαλίνωτη επίδειξη πρωτοπορίας. Ο φακός του Γκεχάν Τιριάκι έχει- μέσα μου – κερδίσει Όσκαρ φωτογραφίας. Το ίδιο και η ηχοληψία. Το θρόισμα της κουρτίνας μοιάζει με χειροβομβίδα. Το κλείσιμο μιας πόρτας με βόμβα. Όλα, από τον ουρανό με τα σύννεφα μέχρι τα χρώματα που λειώνουν ακολουθώντας την αποσύνθεση της οικογένειας, εξηγούν, μεταφράζουν, ερμηνεύουν την εσωτερική κατάσταση των τριών «πιθήκων». Εδώ ο Τζεϊλάν αντιστρέφει πλήρως τον Μπέργκμαν. Οι σιωπές εκτοπίζουν τις κραυγές. Ο Τζεϊλάν κεντάει με την εικόνα. Ο Μπέργκμαν με το σενάριο, τους διαλόγους και τις ερμηνείες. Τι να σας πω; Μόνο ένα και τελειώνω μ΄ αυτό: ο Σον Πεν, πρόεδρος της Κριτικής Επιτροπής των τελευταίων Καννών, που έδωσε το βραβείο σκηνοθεσίας στον Τζεϊλάν, υποκλίθηκε και αυτός. Μάγος ο Τούρκος. Μοναδικός δημιουργός.

«Τρεις πίθηκοι»

Η κορυφαία στιγμή του Νουρί Μπιλγκέ Τζεϊλάν Οικογενειακή αποσύνθεση Πρωτοπορία από Τουρκία

ΒΑΘΜΟΙ=9

(εξαιρετικό)

Σωτήρας εξωγήινος Χριστός

«Όταν η Γη σταματήσει» («Τhe day the Εarth stood still»). Φανταστική καταστροφολογία σε σκηνοθεσία Σκοτ Ντέρικσον με Κιάνου Ριβς (εξωγήινος Χριστός), Τζένιφερ Κόνελι (γιατρός), Τζον Κλιζ (επιστήμονας βραβευμένος με Νόμπελ) και Κάθι Μπέιτς (υπουργός). Ριμέικ και παραλλαγή της ομότιτλης θρυλικής ιστορίας του Ρόμπερτ Γουάιζ και του 1951, με πλάγιο στόχο τον ερυθρό κίνδυνο εξ Ανατολών. Εδώ λοιπόν, εμ φανίζεται από το Διάστημα εξωγήινος με κοστούμι και γραβάτα και με αποκλειστικό σκοπό να καταστρέψει το ανθρώπινο είδος κι έτσι να σωθεί η Γη. «Αφού δεν είστε ικανοί να αλλάξετε νοοτροπία, πρέπει εμείς να σώσουμε τον πλανήτη από τη δική σας καταστροφική

ΒΑΘΜΟΙ=3

(καταστρόφα)

μανία». Τώρα τι να σας πω; Σωστή η σκέψη, γελοία η διαδικασία. Φυσικά και καταστρέφουμε τον πλανήτη. Όμως και η ταινία καταστρέφει την «επιστημονική φαντασία» «Αmerican teen». Κάτι μεταξύ ντοκουμέντου και μυθοπλασίας διά χειρός Νανέτ Μπερστάιν. Πέντε έφηβοι πριν από την αποφοίτησή τους εξομολογούνται στον φακό τα όνειρά τους. Ενδιαφέρον ως πείραμα και μάλιστα με χαρακτήρες που αναφέρονται στον «Ελέφαντα» του Γκας Βαν Σαντ.

Η επανάληψη και η απρόσωπη σκηνοθεσία όμως είναι τα καλύτερα υλικά για πλήξη και βαρεμάρα.

ΒΑΘΜΟΙ=4

(So what!)

Το τέλος της αθωότητας

Πρωτοπορία και από το Βέλγιο των αδελφών Ζαν Πιερ και Λικ Νταρντέν. Σπουδαίοι κινηματογραφιστές και καθαρά μυαλά. Οι σκηνοθέτες της «Ροζέτας», του «Παιδιού» και τώρα της «Σιωπής της Λόρνας» (Le silence de Lorna).

Δεύτερη, εξαιρετική επιλογή του επταημέρου. Λάθος των διανομέων. Η κρίση των ταμείων δεν αντέχει τέτοιες κόντρες. Θα φάνε τα… μουστάκια τους. Δικαίωμά τους. Εντάξει. Αλλά δεν δικαιούνται να γκρινιάζουν. Τέλος πάντων. Η απόσταση που χωρίζει τον Τζεϊλάν από το Σινεμά των Νταρντέν είναι μόνο η Αισθητική. Ο Τούρκος με τις σιωπές και την ποίηση. Οι Βέλγοι με τον ωμό ρεαλισμό. Καθένας με το ύφος, το στυλ και την οπτική του. Οι Νταρντέν διαχειρίζονται το υλικό τους με τη διαλεκτική του Μπρεχτ. Δηλαδή οι πράξεις δρομολογούν τα αισθήματα και καθορίζουν τους χαρακτήρες. Μόνο αυτές. Και σας βεβαιώ. Τα 105 λεπτά τη αφήγησης συντίθενται από μια ατελείωτη αλυσίδα πράξεων. Καθημερινών, συνηθισμένων, αλλά στο βάθος ξεχωριστών και ασυνήθιστων. Αυτή και η ανατροπή, αυτή η τολμηρή τομή.

Και εδώ, όπως στους «Τρεις πιθήκους» το επιμύθιο είναι απογοητευτικό. Αληθινό, ανομολόγητο, ανατριχιαστικό. Ουδείς αθώος. Άπαντες μολυσμένοι, κακοφορμισμένοι. Η σηψαιμία γενική. Ούτε οι λαθρομετανάστες αθώοι και καθαροί. Έτσι μια Αλβανίδα που ονειρεύεται καλύτερη ζωή συνάπτει επαγγελματική, παράνομη σχέση με έναν μικρομαφιόζο, έναντι αμοιβής. Το σχέδιο απλό. Πρώτα θα παντρευτεί ένα πρεζόνι κι έτσι θα εξασφαλίσει υπηκοότητα βελγική. Ύστερα και αφού χωρίσει το πρεζόνι, επικαλούμενη την «κατάσταση» και τον βίαιο χαρακτήρα του, ελεύθερη πια θα παντρευτεί έναν Ρώσο μαφιόζο που κι αυτός με τη σειρά του θέλει να αποκτήσει υπηκοότητα βελγική. Η Αλβανίδα Βελγίδα, η Βελγίδα με Ρώσο και ο Ρώσος Βέλγος και αυτός. Η υπηκοότητα είναι χρήμα. Με εφαλτήριο τον γάμο. Έτσι, ο γάμος βγαίνει στο σφυρί. Έτσι, ο έρωτας γίνεται είδος εμπορικό για συναλλαγή. Δύο ακραίες καταστάσεις όμως θα ανατρέψουν την ανταλλαγή. Ο θάνατος και η μητρότητα. Στάχτες και αποκαΐδια το όνειρο της Λόρνας για μια καλύτερη ζωή! Φιλέτο το σενάριο των αδελφών Νταρντέν. Σεμινάριο για σπουδαστές κινηματογραφικής σχολής. Ψιλοβελονιά διαλεκτικής. Η δράση φέρνει αντίδραση. Το σχέδιο οργανώνεται, μπαίνει σε εφαρμογή, δύο παράγοντες όμως φέρνουν την ανατροπή. Η σκηνοθεσία ακολουθεί βήμα βήμα την πλοκή. Η πλοκή συγκροτείται από την αλληλοδιαδοχή διαπροσωπικών συγκρούσεων. Στο κέντρο η Λόρνα. Από τη μια πρέπει να υποτάξει την ευαισθησία της στο σχέδιο της μαφίας. Ενα σχέδιο που θα εκπληρώσει το όνειρό της. Για να συμβεί αυτό πρέπει να συμφιλιώσει τα αισθήματά με την αναλγησία. Γίνεται αυτό; Δεν γίνεται, Επομένως η Λόρνα πρέπει να αποφασίσει. Κανείς δεν μπορεί να τα ΄χει όλα. Ούτε η Λόρνα.

Τρία τα επιτεύγματα των Νταρντέν. Πρώτα απ΄ όλα όχι μόνο εκμετάλλευση αλλά και ενσωμάτωση των λαθρομεταναστών στην κοινωνία τη δυτική. Συνένοχοι κι αυτοί στο ξεπούλημα το εσωτερικό. Δεύτερον, η ανατροπή μέσα από αλλεπάλληλα διλήμματα που μπαίνουν από την ίδια τη ζωή. Για να αλλάξεις πρέπει να φτάσεις στο χείλος του γκρεμού. Σοφό. Και τρίτον, η λιτή, δωρική σκηνοθετική περιγραφή. Εδώ η μυθοπλασία των Νταρντέν συναντάει το αληθινό γεγονός. Μάστορες σ΄ αυτό. Οι μοναδικοί κινηματογραφιστές που με τόση δεξιοτεχνία μετατρέπουν το ρεπορτάζ σε τέχνη εξαιρετική!

«Η σιωπή της Λόρνας»

Λευκός γάμος Λευκή ηρωίνη Λευκή μητρότητα Μαύρη συναλλαγή

ΒΑΘΜΟΙ=7

(η τέχνη της διαλεκτικής)

Γιορτινά χαμόγελα

«Χριστούγεννα στα τέσσερα» («Four Christmases»). Κωμωδία του Σεθ Γκόρντον. Τρελή στην αρχή αλλά συμβατική στο φινάλε με έναν εξαιρετικό «μπούλη», τον Βινς Βον, και τη Ρις Γουίδερσπουν σε ρόλο χαριτωμένο και διαφορετικό. Κάθε Χριστούγεννα προφασίζονται ταξίδι φιλανθρωπικό σε κάποιο μέρος τριτοκοσμικό, στην πραγματικότητα όμως καταλήγουν σε κάποιο μέρος εξωτικό. Έτσι, αποφεύγουν τις οικογενειακές υποχρεώσεις. Ώσπου το τελευταίο ταξίδι αναβάλλεται λόγω επικίνδυνων καιρικών συνθηκών κι έτσι μέσα σε μια μέρα κτυπάνε τέσσερις πόρτες (εξ ου και τέσσερα Χριστούγεννα). Του μπαμπά και της μαμάς, τόσο του γαμπρού όσο και της νύφης. Αποτέλεσμα; Μερικές φορές της μουρλής, αλλά στο τέλος ζήτω η οικογένεια της Αμερικής.

ΒΑΘΜΟΙ=6

(με χαμόγελα)

Τριπλός βιασμός

Και ερχόμαστε στο είδος «Ντοκιμαντέρ» που ανθεί παντού, από Ευρώπη μέχρι- κυρίως – την Αμερική. Μικρό τεκμήριο αυτής της άνθησης αποτελεί το εξαιρετικά επεξεργασμένο ντοκουμέντο της Μαρίνας Ζένοβιτς «Roman Polanski: Wanted and desired».

Πρώτα απ΄ όλα δυο λόγια για τον 75χρονο τελειομανή Πολάνσκι που, εκτός των άλλων, έχει υπογράψει δύο κορυφαίες στιγμές στη διαδρομή του κινηματογράφου. Το καλύτερο φιλμ νουάρ ever, δηλαδή «Τσαϊνατάουν» (1974), και το αρτιότερο θρίλερ τρόμου «Το μωρό της Ρόζμαρι» (1968). Κοντά σ΄ αυτά τα εντελώς κινηματογραφικά πρέπει να συγχρονίσουμε και την προσωπική του διαδρομή. Καταραμένος από την κορυφή μέχρι τα νύχια. Ανεπιθύμητος στη «σοσιαλιστική» Πολωνία. Ανεπιθύμητος στην αρχή και από τους κύκλους της κινηματογραφικής πρωτοπορίας στο Παρίσι του «Νέου Κύματος». Καταραμένος, ανεπιθύμητος και μέχρι στιγμής καταζητούμενος και από τις αρχές των ΗΠΑ. Καταραμένος γιατί ο βιασμός και η φρικτή δολοφονία της πρώτης του γυναίκας, της Σάρον Τέιτ, από τη συμμορία του Μάνσον συνέπεσε σχεδόν με την προβολή της ταινίας του «Το μωρό της Ρόζμαρι». Ανεπιθύμητος γιατί το 1978 κατηγορήθηκε και ομολόγησε πως παρέσυρε σε σεξουαλική πράξη μια δεκατριάχρονη, τη Σαμάνθα Γκέινερ, η οποία πριν από πέντε χρόνια και μετά τη βράβευση του Πολάνσκι με το Όσκαρ Σκηνοθεσίας για τον «Πιανίστα»- έπαθλο το οποίο ο ίδιος δεν μπορούσε να το παραλάβει- εμφανίστηκε στην εκπομπή του Λάρι Κινγκ και συγχώρεσε δημοσίως τον βιαστή της.

Η Ζένοβιτς, με άξονα τη δικαστική περιπέτεια στην Αμερική, επιχειρεί και ενίοτε το κατορθώνει, μια βαθιά τομή σε βασικές πλευρές των θεσμών αλλά και της αμερικανική κοινωνίας. Με έναν ανελέητο καταιγισμό μαρτυριών- κυρίως προφορικών- ξεδιπλώνει μια απίστευτη σειρά βιασμών. Πρώτα ο εκ των έσω βιασμός του θεσμού της αμερικανικής δικαιοσύνης. Όλα διαδραματίζονται στο παρασκήνιο με συμφωνίες δικηγόρων, εισαγγελέων και δικαστών. Το ένα παζάρι διαδέχεται το άλλο ερήμην της ουσίας και των νόμων. Με πρώτο και χειρότερο τον δικαστή της υπόθεσης, ο οποίος είχε μετατρέψει τη δικαστική διαδικασία σε χολιγουντιανό σόου. Οι πράξεις του καθορίστηκαν από τη δημοτικότητα και την απήχηση που θα είχαν στα Μedia. Από κοντά και ο Τύπος. Πρώτα εκτοξεύουν τον αστέρα στα ύψη και ύστερα με το μελόδραμα τον ρίχνουν στα Τάρταρα για να σαπίσει. Μέχρι και τη σφαγή της Σάρον Τέιτ τού φόρτωσαν οι άθλιοι. Τρίτον, ο βιασμός της δεκατριάχρονης. Διπλός ο βιασμός της μικρής. Πρώτα από τη μητέρα της η οποία, αν και ήξερε, για ευνόητους λόγους την προσκόμισε σε ένα από τα οργιώδη πάρτι του Πολάνσκι. Πώς γίνεται με τις μανάδες σε ριάλιτι σόου; Έτσι ακριβώς και χειρότερα. Και ύστερα από τον ίδιο τον σκηνοθέτη. Ο οποίος επεδίωκε- γι΄ αυτό έφυγε από την Αμερική- να ξεπεράσει ανώδυνα την ιστορία μέσα από μια παρασκηνιακή συμφωνία με τη δικαστική αρχή. Με έναν λόγο, κοινωνία η πορνογραφία σου είμαι και σου μοιάζω!

«Roman Ρolanski: Wanted and desired»

Αποκαλυπτικό ντοκουμέντο Σκάνδαλο στο Χόλιγουντ Σκάνδαλο στη Δικαιοσύνη Σκάνδαλο στον Τύπο Ρομάν Πολάνσκι, τελειομανής αλλά και βιαστής

ΒΑΘΜΟΙ=6 1/2

(ντοκουμέντο)