Ένας θάνατος που έγινε ανέκδοτο

Η ΤΑΣΗ ΜΑΣ ΝΑ ΕΠΙΘΥΜΟΥΜΕ ΠΑΝΤΑ ΚΑΤΙ
ΑΛΛΟ, Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΟΥ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑ
ΣΤΙΣ ΕΠΙΛΟΓΕΣ ΜΑΣ, ΤΑ ΒΑΘΥΤΕΡΑ
ΚΙΝΗΤΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΟΘΟΙ ΜΑΣ, ΜΑΖΙ ΚΑΙ ΟΙ
ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΒΡΑΪΚΗΣ ΖΩΗΣ ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ
ΣΤΟ ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ «ΑΝΤΙΖΩΗΣ», ΕΝΟΣ
ΑΥΤΟΣΑΡΚΑΣΤΙΚΟΥ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣΠΟΤΑΜΟΥ
ΣΤΟ ΟΠΟΙΟ Ο ΦΙΛΙΠ ΡΟΘ ΑΝΑΜΕΙΓΝΥΕΙ
ΜΟΝΑΔΙΚΑ ΤΑ ΓΝΩΡΙΜΑ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΑ
ΚΑΙ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙ ΝΑ ΚΥΚΛΩΣΕΙ ΑΠΟ ΠΑΝΤΟΥ
ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ
«Γιατί οι εβραίοι έχουν μεγάλες μύτες; Διότι ο αέρας είναι τζάμπα», είπε ένας Ισραηλινός ταξιτζής σε πελάτη του, στο Τελ Αβίβ. Τα καλύτερα ανέκδοτα για τους εβραίους τα λένε οι ίδιοι οι εβραίοι για τον εαυτό τους, λέει ο Φίλιπ Ροθ. Και φαίνεται πως επηρεάστηκε και ο ίδιος από την ανακάλυψη αυτή τόσο, ώστε οι εβραίοι να τον κατηγορούν κατά καιρούς ως αντισημίτη και να τους αρέσει πολύ να τον μισούν. Τα κείμενά του τούς αρέσουν, δεν τους αρέσει όμως που βλέπουν στις σελίδες των βιβλίων του, σαν σε καθρέφτη, τους εαυτούς τους. Γι΄ αυτό και ο 75χρονος σήμερα Ροθ στην Αντιζωή , το πολύπλευρα σημαντικό μυθιστόρημα που κυκλοφόρησε το 1986, επέλεξε να φτάσει στα άκρα το μοντερνιστικό παιχνίδι με τους καθρέφτες μαστιγώνοντας τον ίδιο του τον εαυτό αλλά και ανεκδοτολογώντας με μέγιστη σοβαρότητα πάνω σε μεγάλα θέματα της ζωής, της ύπαρξης, της λογοτεχνίας.

Αlter ego
Η ιστορία αρχίζει με τον Νέιθαν Ζούκερμαν, ήρωα αρκετών μυθιστορημάτων του Ροθ και alter ego του, να γράφει ένα κείμενο για τον θάνατο του αδελφού του Χένρι, φτιάχνοντας λογοτεχνία μέσα από τη σύληση οικογενειακών μυστικών και δραμάτων. Ο 39χρονος οδοντίατρος Χένρι είχε μια τακτοποιημένη ζωή στις ΗΠΑ με σύζυγο, παιδιά, ερωμένη, μέχρι που ανακάλυψε ότι είναι καρδιοπαθής, αν και ασυμπτωματικός. Τα φάρμακα που αντιμετωπίζουν την ασθένειά του τον καθιστούν όμως σεξουαλικά ανίκανο, κάτι που αρνείται να δεχθεί, ιδίως λόγω της ερωμένης, αποφασίζει να χειρουργηθεί παρά την αντίθετη γνώμη του γιατρού του και πεθαίνει πάνω στην εγχείρηση. Αργότερα, η ίδια αυτή ιστορία θα ξαναγραφτεί από τον συγγραφέα Νέιθαν Ζούκερμαν σε διά φορες παραλλαγές. Δεν είναι ο Χένρι που πεθαίνει, αλλά ο ίδιος ο Νέιθαν που παρουσιάζει εκείνος πρόβλημα καρδιάς και ανικανότητας ακριβώς τη στιγμή που είχε αποφασίσει να αφήσει την μποέμικη ζωή του, να παντρευτεί και να κάνει παιδί. Πεθαίνει και αυτός στην εγχείρηση, την οποία αποφάσισε επειδή ήθελε να κάνει παιδί. Σε άλλη παραλλαγή της πρώτης ιστορίας ο Χένρι δεν πεθαίνει στην εγχείρηση, αλλά κατά τη διάρκεια μιας μετεγχειρητικής κατάθλιψης αποφασίζει να τα εγκαταλείψει όλα και πηγαίνει να ζήσει στο Ισραήλ μετατρεπόμενος σε φανατικό Σιωνιστή. Ο Νέιθαν πηγαίνει να τον βρει και, με την ευκαιρία, κάνει ένα εκπληκτικό ρεπορτάζ για το Ισραήλ, τη ζωή των εβραίων εκεί, με τις πολιτικές, στρατιωτικές και θρησκευτικές παραμέτρους της.

Αντιθέσεις
Το μυθιστόρημα είναι λοιπόν γεμάτο από ζεύγη αντιθέσεων. Ο Νέιθαν και ο Χένρι, η «κανονική» ζωή και η «άστατη» ζωή του συγγραφέα, οι εβραίοι της Αμερικής και οι εβραίοι του Ισραήλ, οι φονταμενταλιστές και οι άθεοι, ο «ενάρετος» που παίρνει το ρίσκο για τη δυνατότητα της «αταξίας», ο «άτακτος» που παίρνει το ρίσκο για τη δυνατότητα της «τάξης», οι ανικανοποίητοι και γεμάτοι νευρώσεις σημερινοί άνθρωποι που θέλοντας τη «ζωή», καταλήγουν στον θάνατο, το «τι έγινε» και το «τι θα μπορούσε να γίνει». Ταυτόχρονα πρόκειται για μια λογοτεχνία που έχει και δεν έχει υπόθεση, μια αυτοβιογραφία που βλέπει τον εαυτό της μέσα από βιογραφίες άλλων και γι΄ αυτό είναι «αντιαυτοβιογραφία», πολλές διαφορετικές αλήθειες που κυκλώνουν τα ζητήματα από παντού μήπως και βρεθεί η μία και μοναδική αλήθεια.

Όλα αυτά με ένα υποδόριο χιούμορ, μια ανελέητη κριτική, ένα γράψιμο-ποταμό που παρασύρει στο ρεύμα του τον αναγνώστη. Και με τραγικότητα- η σκηνή που η χήρα του Νέιθαν εκθειάζει στον επικήδειό της την ενάρετη ζωή του νεκρού συζύγου έχει στοιχεία (υπονομευμένης) αρχαίας τραγωδίας.

Κούντερα
Ο Ροθ έχει μάλλον αρκετά κοινά με τον Κούντερα. Λόγου χάριν, ότι συχνά ξεκινούν από φαινομενικά δευτερεύοντα και ανάλαφρα θέματα, ότι κάνουν με μαεστρία το ανάλαφρο ουσιώδες χωρίς να καταλαβαίνει εύκολα ο αναγνώστης το πώς, ότι αυτό που ξεχωρίζει δεν είναι η πλοκή αλλά ο ίδιος ο λόγος. Το τι λέει η κάθε φράση, το πώς χαρτογραφούνται τα πάσης φύσεως κίνητρα των καθημερινών ανθρώπων με βαθύ σκάψιμο στην ανθρώπινη ψυχή. Επίσης, έχουν κοινό ότι δεν έχουν πάρει Νόμπελ.

Ειδικά για τον Ροθ, η υπονόμευση του εβραϊσμού σε έναν λογοτεχνικό αιώνα που πρέπει, σύμφωνα με μια λογική αλλά και με τις επιλογές των Νόμπελ, να ανήκει δικαιωματικά και ολοκληρωτικά στο Ολοκαύτωμα, βαφτίζεται εντέλει έλλειψη παγκόσμιου βλέμματος στην αμερικανική λογοτεχνία. Και όμως, αυτό το μοντερνιστικό μυθιστόρημα κριτικάρει ανελέητα τον αντισημιτισμό στη Βρετανία και την Κεντρική Ευρώπη.

Ο συγγραφέας δεν γράφει για τον αφαλό του, απλώς ξεκινάει από αυτόν και ξανοίγεται στον κόσμο. Γι΄ αυτό ίσως και το κομμάτι για το Ισραήλ, που θα μπορούσε να είναι χωριστό βιβλίο, έχει εντέλει θέση στο μυθιστόρημα του Ροθ. Οι σελίδες για το πώς προσεύχονται οι εβραίοι στο Τείχος των Δακρύων είναι απολαυστικές. Όπως και το περιστατικό με τον Νέιθαν που επιστρέφει αεροπορικώς από το Τελ Αβίβ και δίπλα του κάθεται ένας υποψήφιος αεροπειρατής, ο οποίος θέλει να ρίξει το αεροπλάνο πάνω σε οποιονδήποτε δυτικό στόχο- προφητική σκηνή, αφού το μυθιστόρημα γράφτηκε στα μέσα της δεκαετίας του ΄80.

Ρhilip Roth

Η ΑΝΤΙΖΩΗ

ΜΤΦ. ΧΡ. ΝΤΟΚΟΥ, ΕΠΙΜ. ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ, ΕΚΔ. ΠΟΛΙΣ, 2008 ΣΕΛ. 488,
ΤΙΜΗ: 22 ΕΥΡΩ