Ο γύρος του θανάτου

ΦΕΤΟΣ ΞΑΝΑΠΑΙΖΕΤΑΙ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ
(ΝΕΟ ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΜΕΝΟ ΠΑΛΙΟ ΣΙΝΕΜΑ
ΣΤΗ Λ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ) «ΖΙΝΑ»
ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑΤΑ
ΤΟΥ 20ούΑΙΩΝΑ. ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ
ΤΡΑΓΩΔΙΑ, ΣΗΜΕΡΑ ΑΚΟΜΗ
ΠΙΟ ΕΠΙΚΑΙΡΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ,
ΠΡΙΝ ΑΠΟ 60 ΧΡΟΝΙΑ, ΠΟΥ ΓΡΑΦΤΗΚΕ:
«Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΕΜΠΟΡΑΚΟΥ»
ΤΟΥ ΑΡΘΟΥΡ ΜΙΛΕΡ
Το έργο αυτό, δεύτερο μετά το καταλυτικό «Ήταν όλοι τους παιδιά μου», γραμμένο αμέσως μετά τον θρίαμβο των συμμάχων εναντίον του Άξονα, έρχεται να αναδιπλώσει την κριτική ενός αριστερού Αμερικανού διανοουμένου για τις στρεβλώσεις, τα αδιέξοδα και την κοινωνική αναλγησία ενός συστήματος που κάποτε υποτίθεται ότι επένδυσε στον «μύθο» του αμερικανικού «ονείρου». Στο «Ήταν όλοι τους παιδιά μου» ένας βιομήχανος αεροπλάνων πολεμικής χρήσης, για να προλάβει τη ζήτηση κατά τη διάρκεια των αερομαχιών στον πόλεμο και να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό των συναφών βιομηχανιών, τροφοδοτεί το μέτωπο με ελαττωματικά σκάφη, με αποτέλεσμα να εκρήγνυνται στον αέρα μαζί με τους πιλότους τους, νέοι Αμερικανοί, κι εκείνος να εισπράττει τα κέρδη των πωλήσεων. Έως τη στιγμή που αποκαλύπτεται πως ένα από τα θύματά του είναι ο γιος του!

Το ανελέητο σύστημα, που σήμερα 60 χρόνια μετά το βλέπουμε να καταρρέει συθέμελα, κυνικό, ψυχρό από τη φύση του και τη βασική του κοσμοθεωρία, λειτουργεί σαν κρεατομηχανή, πρέπει να κάνει κιμά ανθρώπους, όνειρα, ιδεολογίες, αισθήματα για να πετύχει τη μοναδική του επιδίωξη: το κέρδος.

Στο δεύτερο, εντελέστερο ως γραφή, δομή, ύφος και τραγική αποτελεσματικότητα έργο του, ο Μίλερ έχει ήρωα έναν μικρομεσαίο ντίλερ, έναν πλασιέ, που περιφέρεται στην αμερικανική επαρχία με δείγματα παπουτσιών και δέχεται παραγγελίες από τα καταστήματα υποδημάτων. Έως πρόσφατα έβλεπα κι εγώ και κάθε ένοικος ξενοδοχείου στην ελληνική επαρχία την τελετουργία αυτού του επιτηδεύματος. Ο παραγγελιοδόχος, έτσι λεγόταν εδώ, νοίκιαζε ένα δωμάτιο σ΄ ένα από τα κεντρικά, φτηνά, αλλά εμπορικά ξενοδοχεία και άπλωνε τα δείγματά του στα κρεβάτια ή σε καλόγερους και κρεμάστρες. Άφηνε τις πόρτες ανοιχτές, περνούσες και έβλεπες την πραμάτεια του. Οι ενδιαφερόμενοι της πόλης έμποροι, υποδημάτων, ρούχων, εσωρούχων, καλτσών, δερμάτινων, φο μπιζού κ.λπ. έρχονταν, παράγγελναν παρτίδες και είδη, ο παραγγελιοδόχος σημείωνε και ο κεντρικός κατασκευα- στής ή εισαγωγέας εκτελούσε την παραγγελία βάσει των επιλογών.

Ένας τέτοιος παραγγελιοδόχος ήταν ο Γουίλι Λόμαν. Πετυχημένος στην αρχή της καριέρας του, ευσυνείδητος, πειστικός, αγαπητός σε αφεντικό και πελάτες, με ένα καλό, όσο να επιβιώνει η οικογένεια, εισόδημα, δεδομένου ότι ο μικρός μισθός του αυξανόταν μόνο χάρη στα πριμ, στα μπόνους και στο μικρό ποσοστό προμήθειας που εισέπραττε από τις πωλήσεις. Αλλά οι καιροί αλλάζουν, τα συναλλακτικά είδη, η επαγγελματική ηθική, οι ίδιοι οι συναλλασσόμενοι μεταλλάσσονται. Μπαίνουν στο επάγγελμα καπάτσοι, που προσφέρουν κίνητρα στους πελάτες, αλλάζουν ή υπερτιμολογούν τα τιμολόγια της παραγγελίας και οι τίμιοι Λόμαν χάνουν την καλή μαρτυρία, γερνάνε, ξεπερνιούνται από τα γεγονότα, δεν έχουν την αλλοτινή τους πειθώ. Και στο σύστημα που ανήκουν και αναπτύσσονται η αποτυχία σημαίνει θάνατος, ανεργία, ανασφάλεια και συχνά άχρηστη συγκατάβαση και χτύπημα στην πλάτη.

Στην κοινωνία όπου κυριαρχεί το κέρδος κυριαρχεί ο επιτυχημένος. Ο αποτυχημένος δεν έχει στον ήλιο μοίρα. Ο Λόμαν, πέρα από το ότι κατέρρευσε ως ικανός πλασιέ, κατέρρευσε και στα μάτια της γυναίκας του, που την είχε φουσκώσει με τις «μυθικές» του ικανότητες, στα μάτια των παιδιών του που τα μεγάλωσε με τη ρητορική, τα τεχνάσματα, τα σχέδια και τους ελιγμούς της επιτυχημένης καριέρας. Γίνεται ένας αναξιόπιστος, άχρηστος, παρίας του συστήματος. Και δεν έχει άλλο τρόπο από τον θάνατό του για να δώσει μια ανάσα ζωής στα παιδιά του: την ασφάλεια ζωής. Αλλά η αυτοκτονία δεν πληρώνεται από την ασφάλεια. Άρα πρέπει και την έσχατη προσφορά του προς την κοινωνία και τους ανθρώπους του να την επενδύσει με αναξιοπρεπή απάτη. Να σκηνοθετήσει την αυτοκτονία του σε δυστύχημα.

Ο Γουίλι Λόμαν είναι ένας τραγικός, με την αρχαία σημασία του όρου, αλλά αντι-ήρωας, δηλαδή τραγικότερος από τους Οιδίποδες και τους Αίαντες. Η κάθαρση επέρχεται με τον πλήρη εξευτελισμό. Αυτό είναι το τίμημα που απαιτεί το σύστημα, όταν αφού σε ξεζουμίσει, σε συνθλίψει, σε εξουθενώσει, σε πετάει στον σκουπιδοτενεκέ σαν στυμμένη λεμονόκουπα. Ο Μίλερ είχε πρώτα δει με τα μάτια του, αφού ο πατέρας του, μεγάλος επιχειρηματίας, είχε καταστραφεί το 1929, την τραγωδία του αμερικανικού εφιάλτη και 25 χρόνια μετά βλέπει το τσουνάμι να προαναγγέλλεται και σήμερα 60 χρόνια μετά να ξεσπάει.