«Εμείς θα βάζαμε το Σύμπαν στη θέση του»

ΚΟΠΕΡΝΙΚΟΣ, ΚΕΠΛΕΡ, ΝΕΥΤΩΝΑΣ: ΕΒΑΛΑΝ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ
ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ. ΘΕΜΕΛΙΩΣΑΝ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ
ΕΠΙΣΤΗΜΗ. ΕΝΑΣ ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΟΣ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΣ,
Ο ΤΖΟΝ ΜΠΑΝΒΙΛ, ΜΙΛΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΤΟΠΑΜΙΝΗ ΤΗΣ
ΓΝΩΣΗΣ ΜΕ ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΕΥΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ
ΑΚΟΝΙΣΜΕΝΗ ΠΡΟΖΑ
«Το όνειρο της απόλυτης βεβαιότητας που εμφανίζεται με μια απλή, κομψή και μπετοναρισμένη απάντηση πρέπει να εγκαταλειφθεί. Η επιστήμη αφήνει πίσω της την αναζήτηση της βεβαιότητας. Μοιάζει, όλο και περισσότερο, με ποιητική μεταφορά». Αυτά έλεγε ο Τζον Μπάνβιλ σε μια συνέντευξή του στους Τimes της Νέας Υόρκης, με τον τίτλο «Φυσική και μυθοπλασία: από το Χάος στην Τάξη». Εκεί, ο Μπάνβιλ επεσήμαινε πως τόσο η σύγχρονη λογοτεχνία όσο και η σύγχρονη επιστήμη αναπτύσσονται στο υπέδαφος της αβεβαιότητας. Τίποτα δεν θεωρείται πια δεδομένο.

Ο Μπάνβιλ, Ιρλανδός πολυβραβευμένος πεζογράφος, δημοσίευσε την επιστημονική τετραλογία του μέσα στη δεκαετία 1976-1986: Δόκτωρ Κοπέρνικος (1976), Κέπλερ (1985), Το γράμμα του Νεύτωνα (1982) και Μεφίστο (1986). Τα τρία από τα τέσσερα αυτά βιβλία μεταφράστηκαν και κυκλοφορούν σε ενιαίο τόμο στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Κέδρος, σε μετάφραση της Χριστίνας-Πηγής Κουτρουμπά. Πρόκειται για την Τριλογία των επαναστάσεων.

Η τριλογία του Μπάνβιλ αποτυπώνει μια ταραγμένη ιστορική περίοδο, η οποία χαρακτηρίζεται από γνωσιολογικούς σεισμούς και ανατροπές, που δεν περιορίζονται στην περίκλειστη επιστημονική κοινότητα, αλλά μεταφέρονται στο ανώνυμο πλήθος και αλλάζουν τον τρόπο σύλληψης και θέασης του κόσμου. Τα τρία βιβλία της τριλογίας σχε τίζονται άμεσα με το ιστορικό, κοινωνικό, επιστημονικό, προσωπικό χάος. Την αταξία, μέσα από την οποία ξεπηδούν οι κραδασμοί και τελικά η διάλυση ενός παγιωμένου συστήματος ( Δόκτωρ Κοπέρνικος ). Την αταξία, που ντοπάρει το δημιουργικό πνεύμα και το οδηγεί στη σύλληψη πρωτότυπων ιδεών ( Κέπλερ ). Την αταξία, που αναδεικνύει τα όρια της γλώσσας και, συνεπώς, τα όρια της νόησης ( Το γράμμα του Νεύτωνα ).

Το πρώτο βιβλίο της τριλογίας υφαίνεται γύρω από την προσωπική και επιστημονική ζωή του Κοπέρνικου. Πρωσία, 16ος αιώνας: συνωμοσίες, θρησκευτικές διαμάχες, κατασκοπεία, μάγισσες. Το βιβλίο γράφεται ως Βildungsroman και παρουσιάζει τη ζωή του Κοπέρνικου από την παιδική του ηλικία έως τον θάνατό του. Ο νεαρός Κοπέρνικος μένει αίφνης πεντάρφανος, μαζί με τα άλλα τρία αδέλφια του. Την ανατροφή του αναλαμβάνει, με βαριά καρδιά, ο αδελφός της μητέρας του, ο θείος Λουκάς, ένας αυστηρός κληρικός, που αργότερα γίνεται επίσκοπος. Ο Κοπέρνικος, σύμφωνα με τις προσταγές του κηδεμόνα του, φοιτά στο εκκλησιαστικό σχολείο του Βλατσλάβεκ και στο πανεπιστήμιο της Κρακοβίας. Σπουδάζει Ανθρωπιστικές Επιστήμες και Θεολογία. Είναι προικισμένος μαθητής, με ιδιότροπο και χαρισματικό μυαλό, που το κρύβει από τους δασκάλους του, προκειμένου να μην προκαλέσει προβλήματα. Από πολύ νωρίς ανακαλύπτει λάθη στο σύστημα του Πτολεμαίου και δέχεται τις πρώτες αμφισβητήσεις. Συνεχίζει τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια. Εκεί γνωρίζει τον Τζιρόλαμο Φρακαστόρο. Ο πάγος των αισθημάτων του επιστήμονα λειώνει, αλλά η σχέση ατυχεί, όταν αποκαλύπτεται ο απίστευτος πλούτος του συντρόφου του. Ο Κοπέρνικος παίρνει το διδακτορικό του στο Κανονικό Δίκαιο. Η εκπαίδευσή του πλάι σε άτολμους δασκάλους τον διδάσκει πολλά. Και κυρίως ότι στην επιστήμη πρέπει να «διασώζονται τα φαινόμενα». Αυτός είναι ο λόγος που δεν δημοσιεύει το έργο του. Το κρατά κρυμμένο 40 συναπτά έτη. Στο μεταξύ, η φήμη του διογκώνεται: στη Ρώμη τον θεωρούν δημιουργό μιας νέας κοσμολογίας. Στη Βιτεμβέργη τον θεωρούν Αντίχριστο. Ο Κοπέρνικος επιβιώνει από ραδιουργίες, πολέμους, θρησκευτικές έριδες, βλέπει τον αδελφό να αρρωσταίνει από σύφιλη και μένει θεαματικά αδιάβροχος. Χρησιμοποιεί ένα νεαρό πανεπιστημιακό, τον Ρέτικους, για να δημοσιεύσει μια πανηγυρική περίληψη του έργου του. Στο τέλος, το περιβάλλον του Κοπέρνικου ξεφορτώνεται τον Ρέτικους και προχωρεί στη δημοσίευση του μεγάλου έργου.

Ο Μπάνβιλ δεν διστάζει να συνδυάσει διαφορετικά αφηγηματικά τεχνάσματα, για να κυκλώσει το θέμα του: από την τριτοπρόσωπη αφήγηση περνά στο επιστολικό μυθιστόρημα και στη συνέχεια στην πρωτοπρόσωπη αφήγηση, με αφηγητή τον Ρέτικους. Με τον τρόπο αυτό, η αφηγηματική θερμοκρασία ανεβοκατεβαίνει σοφά και οι οπτικές γωνίες αλλάζουν σαν καλειδοσκόπιο.