«Εξαιτίας των δεξιών, τίποτα δεν άλλαξε»

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΣΤΡΟΦΗ ΚΑΝΕΙ Ο ΜΕΝΗΣ ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑΣ
ΣΤΑ 77 ΤΟΥ, ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΑΦΗΓΗΜΑ
ΣΤΡΕΦΕΤΑΙ ΣΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ, ΕΣΤΙΑΖΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΣΑΕΤΙΑ
1930-1950 ΠΟΥ ΚΑΘΟΡΙΣΕ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΛΛΑΔΑ.
ΗΡΩΕΣ ΤΟΥ, ΤΑ ΙΔΙΑ ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΚΑΙ ΜΟΝΟΝ
ΑΥΤΑ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΒΑΦΗ ΕΩΣ ΤΟΝ ΜΑΛΑΠΑΡΤΕ ΚΙ ΑΠΟ
ΤΟΝ ΓΕΩΡΓΙΟ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ ΩΣ ΤΟΝ ΓΙΩΡΓΗ ΣΙΑΝΤΟ
1932, 1940, 1944. Η συνάντηση του καταβεβλημένου Καβάφη με τον ανατέλλοντα αστέρα των πόντιουμ Δημήτρη Μητρόπουλο στη δεξίωση του παντοδύναμου κριτικού Άλκη Θρύλου (Ελένης Ουράνη)· οι τρεις τελευταίες ανυποψίαστες και ανέφελες μέρες πριν από την κήρυξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου· οι δύο δραματικές νυχτερινές συσκέψεις των πολιτικών αρχηγών μετά τα Δεκεμβριανά, για την εξομάλυνση της κατάστασης υπό την κηδεμονία των Βρετανών και με φόβητρο τον Τσώρτσιλ και τον Σκόμπι.

Αυτές τις ιστορικές στιγμές- κλειδιά διάλεξε να αναπλάσει λογοτεχνικά ο Μένης Κουμανταρέας σαν πραγματικός αυτόπτης μάρτυρας, στις τρεις εκτενείς νουβέλες του καινούργιου του βιβλίου με τον γενικό τίτλο Το show είναι των Ελλήνων (Κέδρος). Σαν να θέλησε να σκαλίσει και να αποτιμήσει τα γεγονότα που καθόρισαν το προφίλ, την ιδιοσυγκρασία και την παθολογία της ελληνικής μικρο-και μεσο-αστικής κοινωνίας με την οποία ασχολήθηκε σε ολόκληρο το έργο του, από την πρώτη του συγγραφική εμφάνιση πριν από 46 χρόνια με τα Μηχανάκια μέχρι την σε μεγάλο βαθμό αυτοβιογραφική Γυναίκα που πετάει του 2006. Και ταυτόχρονα, σαν να θέλησε να εμπλέξει ένα νεώτερο κοινό- ή έστω να το κεντρίσει- σε μια πραγματικότητα καίρια, που μένει έξω από την επίσημη σχολική ύλη.

Η πρώτη νουβέλα («Μια μέρα απ΄ τη ζωή τους») παραπέμπει λοιπόν στη σύγχρονη ελληνική κουλτούρα, στη διεθνή ακτινοβολία και δημιουργική άνθηση των «έξω» λογοτεχνών και καλλιτεχνών (και κατ΄ επέκταση όσων δεν φοβούνται την κοσμοπολίτικη παιδεία), σε αντιδιαστολή με τον επαρχιωτισμό και τη στενομυαλιά των «μέσα» και όσων οχυρώνονται πίσω από τις ελληνικές παρωπίδες τους. Η δεύτερη («Ο κύριος Μπατερφλάυ») παραπέμπει στη μετάλλαξη της ελληνικής κοινωνίας, και κυρίως στο τέλος της αθωότητας των αστών και της ντιλετάντικης διανόησης, που κοιμήθηκε με τα στρας από την πρεμιέρα της «Μαντάμ Μπατερφλάυ» της Λυρικής Σκηνής (25/10/1940) και ξύπνησε με το Αλβανικό Έπος και το Ναγκασάκι. Η τελευταία («Το show είναι των Ελλήνων») παραπέμπει στο πολιτικό και ιδεολογικό θέατρο που τραυμάτισε τον ελληνικό λαό μετά την Απελευθέρωση και τον Εμφύλιο, αλλοτριώνοντας τα οράματα ζωής του και στρέφοντάς τον στην αναζήτηση ατομικιστικών διεξόδων.

Όλα αυτά βέβαια διατυπώνονται έμμεσα. Διότι σε πρώτο πλάνο ο Κουμανταρέας επιδίδεται σε μια λεπτομερή, έως και εξαντλητική, ανασύσταση του κάθε στιγμιότυπου που έχει επιλέξει, χωρίς όμως να αφήνει τη φαντασία του να πετάξει πολύ ψηλά· και πάντως ακολουθεί τη συνισταμένη των έγκυρων ιστοριογραφικών σχολών, έτσι ώστε ορισμένες φορές γίνεται σχεδόν διδακτικός. Από την άλλη, επιμένει στις πραγματολογικές λεπτομέρειες της εποχής (στέκια της μόδας, εσωτερική διακόσμηση, ρούχα, τρόπος ομιλίας, ήθη, περιθώριο κ.λπ.), σε τέτοιο σημείο ώστε κάποτε να ολισθαίνει στον πλατειασμό.

Βέβαια τέτοιες αδυναμίες απορροφώνται μέσα στη ροή της αφήγησης. Και σίγουρα ενοχλούν λιγότερο το νεώτερο κοινό το οποίο ακούει τα πράγματα να λέγονται με το όνομά τους, παρά τους παλιούς του αναγνώστες που, αυτοί, θα ανταμειφθούν με τα υποδόρια δηκτικά του σχόλια. Πόσο μάλλον που ο Κουμανταρέας είναι ένας έμπειρος συγγραφέας ο οποίος έχει δικαιολογημένα κατακτήσει την εμπιστοσύνη των αναγνωστών του (απόδειξη οι υψηλές πωλήσεις των 17 βιβλίων του) και με τα χρόνια γίνεται ολοένα πιο εξωστρεφής και γενναίος στις απόψεις του. Έτσι και εδώ. Παράδειγμα, η ματιά του στην ομοφυλοφιλία, η αμφισβήτηση του λογοτεχνικού κατεστημένου, τα σχόλιά του για τους συνεργάτες των Γερμανών, αλλά και η δικαίωση του Ιταλού πρέσβη Γκράτσι «που ήταν αναγκασμένος να υπακούσει στο φασιστικό καθεστώς αλλά βαθιά μέσα του ήταν δημοκράτης». Αυτό, στη δεύτερη νουβέλα όπου ο αφηγητής, ανυποψίαστος ντιλετάντης αστός, συναντά τον συγγραφέα Κούρτσιο Μαλαπάρτε ως ανταποκριτή της «Κοριέρε ντελα Σέρα» στην Αθήνα του 1940 και «ακούει» το «Όχι» του δικτάτορα Μεταξά… στα γαλλικά!