Νέα «αυθόρμητη φιλοσοφία»;

Περισσότερο όμως και από τις συγκεκριμένες προτάσεις που διατυπώνουν αυτοί οι οιονεί παγκόσμιοι «οργανικοί διανοούμενοι», αξίζει νομίζω να παρακολουθήσουμε ορισμένα κεφαλαιώδη πολιτικά-συμβολικά «κεκτημένα» που καθιζάνουν και εντυπώνονται αυτήν την περίοδο στη συλλογική συνείδηση, στην «κοινή αίσθηση». Και τούτο γιατί ξέρουμε ότι σε αυτό το επίπεδο της «κοινής αίσθησης» παίζεται, κερδίζεται και θεμελιώνεται κάθε νέα ιδεολογικήπολιτική ηγεμονία.

(α) Η κρίση δεν υπέσκαψε μόνο το δόγμα ότι «οι αγορές αυτορρυθμίζονται». Έπληξε τη βαθύτερη μαζική πίστη,

Τα πανίσχυρα νέα φετίχ γκρεμίστηκαν μπροστά σε πολύ γήινες και πεζές πραγματικότητες

την «αυθόρμητη φιλοσοφία» της εποχής, θα έλεγε ο Γκράμσι. Ότι η νεοφιλελεύθερη ρύθμιση των αγορών ήταν η «φυσική» σχεδόν οργάνωση που ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις που έθεταν ταυτόχρονα οι τρεις μείζονες μετασχηματισμοί: η παγκοσμιοποίηση, η ψηφιακή τεχνολογική επανάσταση, η νέα «πολιτισμική συνθήκη» (μετανεωτερική, προχωρημένα νεωτερική, αν προτιμάτε). Αυτό το μείγμα πολιτικής, τεχνολογικού ντετερμινισμού και ιδεολογίας, γερό θεμέλιο κάθε ηγεμονίας, παρήγαγε τα δικά του φετίχ. Ο «φετιχισμός του εμπορεύματος» δεν εικονιζόταν πλέον στο μπαμπάκι και το σιτάρι του γερο-Μαρξ, αλλά στα άυλα bit που γεννούσαν χρήμα από το τίποτα. Όμως, τα πανίσχυρα νέα φετίχ γκρεμίστηκαν μπροστά σε πολύ γήινες και πεζές πραγματικότητες, όπως είναι ο κακομοίρης Αμερικάνος που δεν είχε να πληρώσει το στεγαστικό του. Η απομυθοποίηση του μαγικού κόσμου των derivatives, των swaps και των λοιπών οικονομικοτεχνολογικών φετίχ ανοίγει τον δρόμο για να περάσει στη συλλογική συνείδηση μια πολυδιάστατη ανάγνωση της «νέας εποχής» και των ενδεχομένων που κρύβει μέσα της. Αυτό αποτελεί προϋπόθεση και συνθήκη sine qua non για μια νέα ηγεμονία.

(β) Η κρίση έκανε κυριολεκτικά ορατή τη δυνατότητα πολιτικής παρέμβασης ευθέως και άμεσα στο παγκόσμιο επίπεδο. Ώς τώρα η παγκοσμιοποίηση ήταν πολιτικά απρόσωπη και αόρατη. Ο απλός άνθρωπος την προσελάμβανε με εικόνες οικονομικού, τεχνολογικού, μιντιακού και πολιτιστικού περιεχομένου. Η πιο πολιτική έκφραση της παγκοσμιοποίησης ήταν οι on line πόλεμοι που διεξήγαν οι ΗΠΑ και οι δυτικοί σύμμαχοι, με αποκορύφωμα την υπόθεση Ιράκ. Αιφνιδιαστικά, βλέπουμε κάθε βράδυ στις οθόνες μας την πρώτη on line παγκόσμια διαχείριση μιας παγκόσμιας κρίσης. Ο Μπράουν, ο Σαρκοζί, ο Τρισέ, ο Μπερνάνκι και όλοι οι λοιποί, έχουν αναγορευθεί αντιπρόσωποι των Κρατών του κόσμου που συσπειρώνονται για να αντιμετωπίσουν τις τρελές αγορές του κόσμου. Κοντεύουν να μας φαίνονται πιο οικείοι από τον Καραμανλή ή τον Παπανδρέου, και ασφαλώς πιο σημαντικοί για τη ζωή μας στις συνθήκες της κρίσης. Άλλη μια προϋπόθεση για την οικοδόμηση μιας νέας ηγεμονίας αρχίζει έτσι να διαφαίνεται. Η Πολιτική μπορεί να καταστήσει δημόσια την παγκοσμιοποίηση και να παρέμβει στα κέντρα που ώς τώρα θεωρούνταν άδυτα μιας υπερεξουσίας.

(γ) Η κρίση αλλάζει απότομα την παγκόσμια πολιτική ατζέντα. Νέα ζητήματα, προηγουμένως περιθωριακά ή περιθωριοποιημένα, έρχονται στην επικαιρότητα σαν ρεαλιστικοί στόχοι. Δεν εννοώ μόνο την επάνοδο στην αντίληψη ότι η κρατική παρέμβαση είναι χρήσιμη και αναγκαία. Σήμερα «όλοι είμαστε κεϋνσιανοί», ξαναανακαλύπτουμε το Κράτος, υπερβάλλοντας συχνά στις δυνατότητές του. Σαν να πρόκειται για το κέρας της Αμάλθειας που έχει απεριόριστες δυνατότητες χρηματοδότησης. Η αφελής αυτή αντίληψη θα διαψευστεί σκληρά στα δύο τουλάχιστον χρόνια της ύφεσης, που θα δείξει ότι τα λεφτά του κράτους είναι λίγα και θα πρέπει να δαπανηθούν με περίσκεψη. Σε κάθε περίπτωση, αυτός ο ομόθυμος «κεϋνσιανισμός», απαραίτητος για την πρώτη άμεση ανακοπή της κατάρρευσης, θα είναι πρόσκαιρος. Θα μείνει όμως η συνείδηση ότι η αγορά και το κράτος είναι και οι δύο αναγκαίοι θεσμοί της σύγχρονης κοινωνίας, ότι χρειάζεται η πολιτική διεύθυνση του καπιταλισμού και η νέα ρύθμιση των αγορών. Εξίσου μεγάλη σημασία έχει να μείνουν στη νέα παγκόσμια πολιτική ατζέντα ιδέες και αιτήματα που θα ανατρέψουν με μονιμότερο τρόπο τη «νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία». Εννοώ όλα αυτά που υπονοούνται με το αίτημα μιας «νέας αρχιτεκτονικής» του παγκόσμιου οικονομικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος, είτε είναι η κατάργηση του «σκιώδους τραπεζικού συστήματος» οργανισμών τύπου Lehman Βrothers, των off-shores, της κερδοσκοπίας στα ζωτικά εμπορεύματα, είτε η θεσμοθέτηση πολιτικών και ελεγκτικών μηχανισμών των αγορών, η πρόταξη της «πραγματικής» οικονομίας και της απασχόλησης έναντι της χρηματιστικής υπερβολής.

Το ερώτημα βέβαια παραμένει. Υπάρχουν πολιτικές και πνευματικές δυνάμεις ικανές να μεταπλάσουν τις έρπουσες τάσεις αλλαγής της «αυθόρμητης φιλοσοφίας» των κοινωνιών; Ή μετά την πρώτη «κεϋνσιανή διάσωση», θα αναλάβει ο ίδιος ο καπιταλισμός να δώσει την απάντηση, ανενόχλητος από την Πολιτική, μέσω μιας νέας σουμπετεριανής «δημιουργικής καταστροφής», και όποιος επιβιώσει ας κυριαρχήσει;

Ο Γιάννης Βούλγαρης διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου