Επιφυλλίδα

Οι αισθητικές ιδιότητες του γυαλιού
Του Πέτρου Θέμελη

Ήταν κατά κύριο λόγο οι εκπληκτικές αισθητικές ιδιότητες αυτού του τεχνητού υλικού που ονομάζουμε γυαλί, οι οποίες επέβαλαν και καθιέρωσαν από την 3η ήδη χιλιετία π.Χ. την παραγωγή του. Στη Μεσοποταμία, όπου πρωτοεμφανίστηκε το γυαλί, μιμήθηκε κατά παράδοση την όψη και τη χρωματική εμφάνιση των πολύτιμων ή ημιπολύτιμων λίθων, όπως το γαλάζιο του λαζουρίτη (lapis-lazuli) ή το πράσινο του turquoise, καθώς και τα ποικίλα χρώματα του ταινιωτού αχάτη. Η τεχνολογική πρόοδος στη δημιουργία καθαρού διάφανου γυαλιού επέτρεψε τη μίμηση και της ορείας κρυστάλλου, που έχαιρε ιδιαίτερης εκτίμησης, εισαγόμενη με μεγάλους κινδύνους από τις Ινδίες ή τις Άλπεις. Περίπου από το 1500 π.Χ. και εξής το γυαλί χρησιμοποιείται πλέον σταθερά και χωρίς διακοπή μέχρι σήμερα για την κατασκευή κάθε μορφής και μεγέθους αγγείων. Οι αισθητικές – καλλιτεχνικές ιδιότητες του γυαλιού που γοήτευσαν τους αρχαίους είναι ακριβώς οι ίδιες που έλκουν και εμάς σήμερα, είτε ως χρήστες γυάλινων αντικειμένων είτε και ως συλλέκτες: είναι η στιλπνότητα και καθαρότητα, η διαφάνεια, τα ζωηρά χρώματα και οι οπτικές εντυπώσεις που μεταβάλλονται δραματικά με τους κατάλληλους φωτισμούς. Οι υαλουργοί της αρχαιότητας μελέτησαν και εξάντλησαν στο έπακρο με μεγάλη επιδεξιότητα όλες αυτές τις ιδιότητες και τις

Τα θραύσματα γυάλινων αγγείων αποτελούν το πιο κοινό ανασκαφικό μας εύρημα, μετά τα θραύσματα της κεραμικής, σε ελληνιστικά κυρίως και ρωμαϊκά στρώματα

δυνατότητες που τους προσέφερε το γυαλί. Ανακάλυψαν και ανέπτυξαν ταχύτατα όλες σχεδόν τις τεχνικές που χρησιμοποιούμε ακόμη σήμερα στην κατασκευή και τη διακόσμησή του.

Η εύπλαστη πυκνόρρευστη μάζα, που δημιουργείται με την κατάλληλη θέρμανση των πρώτων υλών, παρέχει τη δυνατότητα στον τεχνίτη να τη διαμορφώσει, όσο είναι ακόμη καυτή, σε κάθε λογής αγγείο ή άλλο αντικείμενο της αρεσκείας του, χρησιμοποιώντας διάφορες τεχνικές, όπως του πυρήνα, της ανοιχτής ή κλειστής μήτρας, του μωσαϊκού και του φυσητού γυαλιού. Η τελευταία τεχνική του φυσητού γυαλιού, που εφαρμόστηκε για πρώτη φορά γύρω στα χρόνια του Αυγούστου στη Συροπαλαιστίνη, σηματοδοτεί και την «επαναστατική» αρχή της μαζικής παραγωγής γυαλιού χαμηλού κόστους, που υιοθετήθηκε ταχύτατα από ολόκληρο τον γνωστό τότε κόσμο και φυσικά από τους υαλουργούς της Μεσσήνης. Τα θραύσματα γυάλινων αγγείων αποτελούν το πιο κοινό ανασκαφικό μας εύρημα, μετά τα θραύσματα της κεραμικής, σε ελληνιστικά κυρίως και ρωμαϊκά στρώματα. Τα γυάλινα αγγεία, παρά τις δυσχέρειες συντήρησης και συγκόλλησης που παρουσιάζουν, αποτελούν για τους αρχαιολόγους σήμερα, χάρη στην αποκτημένη πλέον γνώση της τεχνολογικής και μορφολογικής τους εξέλιξης, σημαντικά τεκμήρια χρονολόγησης, σχεδόν εξίσου σημαντικά όσο και εκείνα των πήλινων αγγείων.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.