Η Ιστορία ως σφαγείο

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΔΙΑΣΚΕΥΗΣ Σ΄ ΟΛΟ ΤΟ ΦΑΣΜΑ
ΤΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΣΥΝΘΕΤΟ
ΑΛΛΑ ΠΑΝΤΑ ΓΟΝΙΜΟ ΚΑΙ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ
Εν πρώτοις είναι το επιμέρους πρόβλημα τι διασκευάζει κανείς. Τη φόρμα, τη δομή ή το περιεχόμενο. Στη μουσική π.χ. μια διασκευή, αν θεωρήσουμε περιεχόμενο τη μελωδία, δεν μπορεί παρά να «πειράξει» τη φόρμα. Έχουμε συχνά θαυμάσει ή εξορκίσει διασκευές κλασικών μελωδιών από κοντσέρτα, συμφωνίες, σουίτες με ελαφρότερες μουσικές φόρμες ή σε τζαζ ή σε σόλο ακόμη και λαϊκά όργανα. Δεν θα μείνω στις πλέον γνωστές και συχνές διασκευές πεζών λογοτεχνικών κειμένων σε σενάρια φιλμ ή τηλεοπτικών σειρών. Εκεί εκτός, εκ των πραγμάτων, της διασκευής, καταστροφής της φόρμας, αλλάζουν συμπεριφορά και πυρήνες του μύθου και χαρακτήρες, άλλοτε εκτεινόμενοι και άλλοτε συρρικνούμενοι.

Η διασκευή είναι πανάρχαια τακτική. Θα έλεγα πως συστηματικά και οργανωμένα αλλά και μεθοδικά ευδοκίμησε στις ελληνιστικές πόλεις και αργότερα στη Ρώμη. Οι μίμοι, ο παντόμιμος, ο μιμίαμβος, ο φλύακας ήταν διασκευές σε μια λαϊκότερη φόρμα τραγικών και επικών μύθων. Πολλές φορές σκέφτομαι πως η αμφισβήτηση από τους κλασικούς φιλολόγους της γνησιότητας του «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου, πράγμα που έχει βάση, αφού γλωσσικά και υφολογικά τουλάχιστον η τραγωδία αυτή απέχει από το πρυτανεύον ύφος και τη γλωσσική περιουσία του μεγάλου ποιητή, θα πρέπει να αποδοθεί σε κάποια διασκευαστική διδακτική απόπειρα κάποιου αλεξανδρινού γραμματικού για να προσφέρει το κείμενο κάπως γλωσσικά απλουστευμένο σε σπουδαστές της αρχαίας ελληνικής γραμματείας τον καιρό που άρχισε να θαμπώνει και να υποχωρεί η ελληνομάθεια και η αρχαιομάθεια στις πολυγλωσσικές και πολυεθνικές εκείνες κοινότητες.

Υπάρχουν βέβαια διασκευές και διασκευές και ως εκ τούτου έχει και η διασκευή την ηθική της, εννοώ την ηθική του επιτηδεύματος, δηλαδή το κατά πόσον ο διασκευαστής σέβεται τον Νουν και το ήθος του κειμένου που διασκευάζει.

Ποιος εν τέλει είναι ο σκοπός κάθε φορά που ωθεί κάποιον να διασκευάζει ένα κείμενο. Ας εμμείνουμε στο θέατρο. Εν πρώτοις μπορεί να σκοπεύει στην εκλαΐκευση. Σ΄ αυτήν την περίπτωση ο σκοπός είναι να φτάσει ένα δυσπρόσιτο για πολλούς λόγους θεατρικό κείμενο (γλωσσικούς, δογματικούς κ.τ.λ.) σε ένα πλατύτερο κοινό ή σε ένα άλλο κοινό από εκείνο στο οποίο αρχικά το κείμενο απευθυνόταν. Έτσι το «Παραμύθι χωρίς όνομα» της Πηνελόπης Δέλτα, ανάγνωσμα μάλλον για μεγάλα παιδιά, έγινε ένα θεατρικό έργο από τον Καμπανέλλη που απευθυνόταν σε ώριμους πολίτες και από διδακτικό ανάγνωσμα παιδαγωγικής χρήσης έγινε καταλυτική σάτιρα πολιτικής αχρειότητας. Ο Καμπανέλλης χωρίς να «πειράξει» πλοκή, χαρακτήρες, τύπους και στόχο άλλαξε απλώς αλλά ιδιοφυώς τον φωτισμό και μεγέθυνε το όλον ώς την υπερβολή: ο Ντύρρενματ έκανε μια ιδιοφυή διασκευή του «Χορού του θανάτου» του Στρίντμπεργκ. Στο έργο του «Πλαίη Στρίντμπεργκ», χωρίς να αλλοιώσει ούτε τους χαρακτήρες ούτε τον πυρήνα των συγκρούσεων αλλά πυκνώνοντας τη δράση και γυμνώνοντας τη γλώσσα

Υπάρχουν διασκευές και διασκευές και ως εκ τούτου έχει και η διασκευή την ηθική της

από το λεκτικό φορτίο της λογοτεχνικής μόδας της εποχής που γράφτηκε το πρωτότυπο, κατασκεύασε ένα πυρετικό και ακόμη πιο ανελέητο κείμενο από το πρωτότυπο. Το έργο παρέμεινε ίδιο, δεν προδιδόταν ο συγγραφέας του αλλά ήταν και αλλιώτικο, δηλαδή είχε υποστεί ένα είδος μπλόου απ.

Ένας από τους μεγαλοφυέστερους διασκευαστές όλων των εποχών ήταν ο Σαίξπηρ. Τα περισσότερα έργα του είναι διασκευές από ιταλικές νουβέλες ή προηγούμενα θεατρικά κείμενα, την εποχή που δεν ίσχυε η πνευματική ιδιοκτησία. Η σαιξπηρική φιλολογία και κριτική έχει εξαντλήσει το θέμα.

Αλλά διασκευές είναι και τα αριστουργήματα του Κρητικού μας θεάτρου. Η «Ερωφίλη», η «Θυσία του Αβραάμ», «Ο Βασιλιάς Ροδολίνος», ο «Ζήνων», διασκευάζουν γνωστά ιταλικά αναγεννησιακά κείμενα. Ο Μπρεχτ μόνο διασκευές έκανε. Πόσοι π.χ. γνωρίζουν πως ο ιδιοφυής «Κύκλος με την Κιμωλία» είναι διασκευή όχι, όπως νομίζουν κάποιοι, ασιατικού μύθου, αλλά γερμανικού έργου με τον ίδιο τίτλο «Ο Καυκασιανός κύκλος με την κιμωλία» του Κλάπουντ, έργου που παίχτηκε στην Ελλάδα από το Ελεύθερο Θέατρο του Μελά με τον Λογοθετίδη νομίζω το 1925!

Δεν θα μείνω στο πανέξυπνο «Ο Σαίξπηρ σε μια ώρα» που μακροημέρευσε και στην Ελλάδα, αλλά θα θυμίσω πως πάλι στον Μεσοπόλεμο ένας ιδιότυπος αρτίστας, ζωγράφος, ηθοποιός της παρέας του Σικελιανού κ.τ.λ. ο Βέλμος είχε διασκευάσει αρκετά έργα του Σαίξπηρ για περιορισμένο λόγιο κοινό.

Ο γράφων έχει κατά καιρούς και στην πράξη αποδείξει την εκτίμησή του στις διασκευές κυρίως θεατρικών έργων στα καθ΄ ημάς, διατηρώντας επιφυλάξεις, θεωρητικές (γιατί πρακτικά έχει συχνά αφοπλιστεί από επιτυχείς σκηνικές λύσεις), για τις διασκευές λογοτεχνικών πεζών έργων και ιδίως μη ρεαλιστικών για τη θεατρική σκηνή.

Η διασκευή του Κωνσταντίνου Οικονόμου του εξ Οικονόμων (1816) του «Φιλάργυρου» του Μολιέρου στη γλώσσα, στα ήθη και στο περιβάλλον της Σμύρνης είναι, κατά τη γνώμη μου, μέγα διασκευαστικό μάθημα. Όπως επίσης και η διασκευή του «Πλούτου» του Αριστοφάνη από τον Μιλτιάδη Χουρμούζη, διασκευή που θεατρικά ανακάλυψε και κύρωσε ο Κουν μια προπολεμικά και μια το 1957 εγκαινιάζοντας τις αριστοφανικές του ερμηνείες.

Ο Γιώργος Κιμούλης έχει με μια σειρά από απόπειρές του αποδείξει πως γνωρίζει τους νόμους που διέπουν μια θεμιτή διασκευή. Πρόσφατα έχει διασκευάσει και τους «Επτά επί Θήβας» του Αισχύλου και τον «Βολπόνε» του Μπεν Τζόνσον και τον «Έμπορο της Βενετίας» την «Κωμωδία των Παρεξηγήσεων» του Σαίξπηρ. Τώρα καταπιάστηκε με μια δυναμική διασκευή του «Ριχάρδου Γ΄» του Σαίξπηρ. Το «ιστορικό» αυτό δράμα είναι από τα νεανικότερα, σχεδόν πρωτόλεια του μεγάλου Άγγλου ποιητή του θεάτρου. Εκτός των άλλων έχει σαφώς επισημανθεί πως πολύ απέχει από την πραγματική ιστορία, αφού ο Ριχάρδος Πλανταγενέτης θεωρείται μάλλον θετικός ηγεμόνας από τους ιστορικούς.

Ο Σαίξπηρ έπλασε ένα τέρας, το απόλυτο Κακό. Παρ΄ όλα τα ελαττώματα που μπορεί κανείς να εντοπίσει, σε σχέση με τα μεγάλα κείμενα του Σαίξπηρ, το έργο αυτό εγκαινιάζει την έμμονη άποψη του Σαίξπηρ για την εξουσία, την Ιστορία και τις κοινωνικές ζυμώσεις ως μιας τεράστιας κρεατομηχανής, ως μιας ανθρωπότητας-σφαγείου.

Ο Κιμούλης δεν άλλαξε τίποτε από τη δομή, τη ροή και τα πρόσωπα, τα κύρια, του έργου. Άλλαξε μόνο τον φωτισμό και εστίασε περισσότερο στην καταλυτική παρουσία των γυναικών, τον υπονομευτικό τους ρόλο και την πλάγια ή λοξή τους επιρροή στα παιχνίδια της εξουσίας.

Το έργο αυτό είναι μια εν σειρά βιοτεχνία φόνων. Αδελφοσφαγές, παιδοκτονίες, συνωμοσίες, ίντριγκες θανάτου, πληρωμένοι δολοφόνοι, προδοσίες, απιστίες και πολλή λαγνεία γύρω, πάνω και κάτω από το στέμμα και τον θρόνο.