Η καταγραφή της προφορικής παράδοσης

Ο μέγας Έλληνας λαογράφος, ιδρυτής της επιστήμης αυτής στον τόπο μας, Νικόλαος Πολίτης εγκαινίασε μια γιγαντιαία προσπάθεια καταγραφής της προφορικής λαϊκής παράδοσης. Όταν καλή τη τύχη ήταν γενικός γραμματέας του υπουργείου Παιδείας, προέτρεψε, σχεδόν υποχρέωσε, τους δασκάλους της Επικράτειας στα τέλη του 19ου αιώνα, να αποστείλουν στο κέντρο καταγραφές τραγουδιών, παραμυθιών, παραδόσεων, παροιμιών όπως λαλούνταν από τα χείλη των αγράμματων φορέων μιας βαθιάς προφορικής παράδοσης. Το τεράστιο αυτό προφορικό ελληνοταμείο γλώσσας και ύφους και λαϊκού ήθους έγινε η κιβωτός αυτού του μεγάλου θησαυρού που συνεχίζεται ακόμη από το λαογραφικό αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών.

Υπάρχει βέβαια και το μέγα μνημείο των «Απομνημονευμάτων» του Μακρυγιάννη. Γιατί βέβαια ο αγράμματος στρατηγός μόλις έμαθε γραφή κατέγραψε τις σκέψεις όπως κατέβαιναν στα χείλη του, χωρίς καμία έγνοια για λογοτεχνικό ύφος και ξένος τελείως με τη γραπτή λογοτεχνική παράδοση, που ήταν εξάλλου, όση υπήρχε τυπωμένη, αλλότρια και στη γλωσσική του συνείδηση και στην ακοή του.

Η προφορικότητα έχει σήμερα γίνει αντικείμενο ξεχωριστής γλωσσικής μελέτης διεθνώς. Σε μας εδώ η τρίτομη έκδοση της Έλλης Παπαδημητρίου με τον τίτλο «Κοινός λόγος» είναι ένα εξαίσιο μνημείο πολιτισμού και γλωσσικός θησαυρός. Το αξιοποίησε πρόσφατα θεατρικά ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος με εξαίρετα αποτελέσματα και μεγάλη αποδοχή του κοινού.

Η Άννα Βαγενά πάλι αξιοποίησε το απομνημόνευμα της Παπάζογλου, ένα συνταρακτικό χρονικό της Μικρασιατικής Καταστροφής και των προβλημάτων της προσφυγιάς.

Η ιδιαιτερότητα των προφορικών καταθέσεων του Καπλάνι είναι ότι τώρα έχουμε μετανάστες και μάλιστα ευρέος φάσματος καταγωγής που καταθέτουν χαρές και αδιέξοδα, θλίψεις και καταθλίψεις, ταπεινώσεις και έρωτες, όνειρα και εφιάλτες, προσδοκίες και διαψεύσεις. Προσωπικά δεν πιστεύω πως μια προσωπική αφήγηση είναι αντικειμενικό ντοκουμέντο. Η προφορική ιστορία είναι πολύτιμη μαγιά αλλά η τεκμηριωμένη, αντικειμενική, όσο μπορεί να είναι, επιστημονικά δομημένη ιστορία με άλλα υλικά φουσκώνει το καρβέλι. Πάντα γελώ, όταν τη σκέφτομαι, τη βράβευση με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας (!) των «Απομνημονευμάτων» του Τσώρτσιλ. Το χιούμορ της Σουηδικής Ακαδημίας είναι έξοχο. Ό,τι ο σπουδαίος εκείνος πολιτικός θεωρούσε ντοκουμέντο ιστορικής αξίας, εκτιμήθηκε ως έξοχη μυθοπλασία.