Μια αγάπη για το καλοκαίρι

«Το γέλιο απελευθερώνει»

«Το χιούμορ είναι η υπονόμευση της αυτονόητης βεβαιότητας. Η ανατροπή του προφανούς- που αποδεικνύει ότι προφανές δεν υπάρχει» λέει ο συγγραφέας Γιώργος Σκαμπαρδώνης
Λίγοι είναι εκείνοι που γνωρίζουν πως πίσω από τη σύλληψη ιστοριών ζόφου με ήρωες παρακρατικούς, περιθωριακούς τύπους, σουρεαλιστικών προσεγγίσεων ανθρώπων και καταστάσεων κρύβεται ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης, ως ο συγγραφέας των περισσότερων ιστορικών ξεκαρδιστικών σκετς των Άγαμων Θυτών- του μουσικοθεατρικού σατιρικού σχήματος (Ιεροκλής Μηχαηλίδης, Θοδωρής Αθερίδης, Ρούλα Μανισάνου, Στάθης Παχίδης, Ανέζα Παπαδοπούλου, Δημήτρης Σταρόβας) που… γεννήθηκε τη δεκαετία του ΄80 στη Θεσσαλονίκη.

«Δεν υπάρχει λογοτεχνία χωρίς το κακό, παραμύθι χωρίς δράκο. Οι ήρωές μου είναι φονικοί και τραγικοί» δηλώνει για τους πρωταγωνιστές των μυθιστορημάτων του, αλλά όταν πρόκειται για το χιούμορ είναι κατηγορηματικός: Χιούμορ είναι η καταρράκωση της σοβαρότητας που καταδεικνύει την όπισθεν υποκρισία ή τη χρήση της σοβαρότητας από την (όποια) εξουσία ως κώδικα αποδοχής και νομιμοποίησης. Κάθε εξουσία για να επιβιώσει χρειάζεται νομιμοποίηση τους ιδεολογήματός της. Το χιούμορ διατρυπά το ιδεολόγημα και αποδυναμώνει την εκάστοτε εξουσία.

Το ιδεολόγημα- όποιο κι αν είναι- σε πείθει μόνο υπό μια ορισμένη οπτική γωνία. Το χιούμορ αλλάζοντας σημείο οράσεως και βάζοντάς σε να δεις τα πράγματα από μια άλλη, απροσδόκητη γωνία, κατεδαφίζει το ιδεολόγημα ή το σχετικοποιεί. Το χιούμορ αναδεικνύει τις κρυφές πλευρές, ανατρέποντας την mainstream αντίληψη. Απελευθερώνει. Είναι το μέγα όπλο κατά του κάθε ολοκληρωτισμού γιατί σου δείχνει πως όλα είναι σχετικά και πιθανώς γελοία. Και κανείς ολοκληρωτισμός δεν μπορεί να στηριχθεί στη σχετικότητα.

Το χιούμορ δεν το αντέχουν πολλοί, γιατί οι περισσότεροι έχουν ανάγκη από μια μεγάλη, σίγουρη βεβαιότητα. Από ένα τέλειο, στρογγυλό ιδεολόγημα

Το χιούμορ αποτρέπει το έγκλημα, γιατί ο φόνος του αντιπάλου στηρίζεται πάντα σε μια απολυτότητα για να συμβεί.

Το χιούμορ είναι το αντίθετο του φανατισμού. Κάθε καθεστώς εγκαθιστά τη δική του ψευδοαλήθεια εφόσον εκφράζει πάντα ορισμένα συμφέροντα και πρώτα του εαυτού του. Το χιούμορ εξευτελίζει τις δήθεν αλήθειες. Κι αυτό μπορεί να γίνεται πάντα, γιατί αντικειμενική αλήθεια δεν υπάρχει. Αλλά καθεστώς δεν είναι μόνο το πολιτικό αλλά και οι ιεραρχίες στις επαγγελματικές σχέσεις. Η εξουσία στις προσωπικές σχέσεις, στην οικογένεια, στο σχολείο, στον έρωτα. Κι εκεί ισχύει το ίδιο παίγνιο των προσωπείων και της θεατρικότητας, των προσχημάτων και της επίφασης.

Το χιούμορ στηρίζεται στην απροσδόκητη όραση. Στην απομόνωση κάποιων στοιχείων που τα υπερδιογκώνει διαφορετικά απ΄ τους άλλους. Σε συνδυασμούς στοιχείων διαφορετικούς από την κοινή παραδοχή. Το χιούμορ είναι τρόπος ζωής, δηλαδή θέασης του κόσμου. Είναι κι εκπαίδευση. Είναι και έμπνευση. Είναι και διαστροφή του μυαλού. Μάλλον γόνιμη. Άλλοτε αβάσταχτη, γιατί σου στερεί κάθε βεβαιότητα, ακόμα και της χρησιμότητας του χιούμορ. Το χιούμορ σκέφτεται κόντρα στον εαυτό του. Ή παράλληλα μ΄ αυτόν. Είναι και τρόπος διατύπωσης, δηλαδή της αντίληψης της γλώσσας. Την ίδια γλώσσα ο χιουμορίστας την αντιμετωπίζει διαφορετικά. Δηλαδή ασεβώς. Αλλάζει λέξεις, μια συλλαβή, μια σύνταξη κι όλα ανατρέπονται, γελοιοποιούνται. Παίρνει επίσης παραδεδεγμένες διατυπώσεις, τις αλλάζει ελαφρώς και το νόημα αντιστρέφεται. Αλλάζει ένα γράμμα κι όλα μεταβάλλονται: Η βασιλεία των ουρανών. Η βασιλεία των ουραγών. Δύο λέξεις δίπλα δίπλα παράγουν άλλο ηχητικό νόημα: Άγαμοι Θύται…

Το χιούμορ είναι διαρκώς επαναστατικό, γιατί δεν αποδέχεται ποτέ μια μεταφυσική ερμηνεία της πραγματικότητας που έχει καθιερώσει το εκάστοτε κατεστημένο, πολιτικό, κοινωνικό ή ο μέσος κοινός νους και έχουν αποδεχθεί οι υπήκοοι, οι οπαδοί, οι πιστοί. Έγραψε ο Μποντλέρ:

«Ο Θεός είναι τόσο μεγάλος που δικαιούται να μην υπάρχει».

Το χιούμορ είναι διαρκώς επαναστατικό γιατί στρέφεται και κατά εκείνου που το χρησιμοποιεί: ο αυτοσαρκασμός που γελοιοποιεί τον ναρκισσισμό, το χιούμορ αποφλοιώνει τη μυθολογία του «εγώ» που βρίσκεται πίσω από κάθε αρρώστια εξουσίας.


Με τι γελάμε οι Έλληνες

● Το ΄60: Γελούσαμε με την αστικοποίηση της μεταπολεμικήςμετεμφυλιακής Ελλάδας. ● Το ΄70: Γελούσαμε με τη γελοία πατριδοκαπηλία της χούντας αλλά και τη γενικότερη αισθητική της εποχής.

● Το ΄80: Γελούσαμε με την ελευθεριότητα, την ανοχή, την «κόντρασοβαροφάνεια». Ήταν τότε που ξαναγεννήθηκε η πολιτική σάτιρα…

● Το ΄90: Τότε χιούμορ ήταν η δυσπιστία, η απομυθοποίηση των πάντων… Η μείωση των αναστημάτων.

● Το 2000: Περάσαμε στο γέλιο του καναπέ, το αμέτοχο γέλιο για το γέλιο.


Το χιούμορ είναι εθνική υπόθεση

● Οι Βρετανοί βιώνουν με καρτερικότητα την τραγωδία. Δεν χρησιμοποιούν το χιούμορ εναντίον της, αλλά το επιστρέφουν με προσωπική επίθεση, καθιστούν οικεία την τραγωδία και το κάνουν αυτοσαρκασμό.

● Οι Αμερικανοί τραβούν το αστείο απ΄ τα μαλλιά, χωρίς όμως να είναι μια βιτριολική κοινωνία, είναι μάλλον εφηβική που εξακολουθεί να αναζητά τις ρίζες- το κύτταρό της.

● Οι Γερμανοί δεν κατάφεραν να απελευθερωθούν από το όνειδος του ναζισμού λόγω έλλειψης χιούμορ και αυτοσαρκασμού. Τα παίρνουν όλα σοβαρά…

● Οι Ιταλοί απελευθερώθηκαν από το όνειδος του δικού τους- μικρότερουφασισμού χάρη στους χιουμορίστες της εποχής. Είναι αυτοί που μυθοποίησαν ακόμα και το όνειδος της Μαφίας.

● Οι Έλληνες έχουν επιθετικό, αυτοκαι ετερο- σαρκαστικό χιούμορ που εξαπολύουν κατά πρόσωπο απ΄ την εποχή του Αριστοφάνη.


«Πρέπει να είσαι κοπρόσκυλο…»

Ο βραβευμένος διηγηματογράφος- μυθιστοριογράφος από τη Θεσσαλονίκη επανέρχεται με ακόμη ένα μυθιστόρημα (μετά το «Γερνάω επιτυχώς», το «Ουζερί Τσιτσάνης» και «Το πολύ βούτυρο στο τομάρι του σκύλου») που αναμένεται να κυκλοφορήσει το ερχόμενο φθινόπωρο από τα «Ελληνικά Γράμματα» με τον «αυτοϋπονομευτικό»- «χιουμοριστικό τελικά» τίτλο, λέει ο ίδιος, «Όλα βαίνουν καλώς εναντίον μας».

Η Θεσσαλονίκη, η Μακεδονία γενικότερα, είναι ο χώρος που επιλέγει ως σκηνικό των ιστοριών του και δράσης των ηρώων των ζοφερών (των μυθιστορημάτων), ευφυών, αυτοσαρκαστικών, γραφικών ενίοτε, των χιουμοριστικών κειμένων του. «Είναι περίκλειστη, βυζαντινή, υγρή, βοηθάει στη μυθολογία. Ζω σ΄ αυτήν πάνω από 50 χρόνια. Είναι θέμα όρασης, στυλ και γλώσσας η λογοτεχνία. Ο συγγραφέας πρέπει να ΄ναι ένα ημίαιμο κοπρόσκυλο, όχι μια λουλού…» λέει.