Ο Κλούβιος και η Σουβλίτσα

Το «Κουκλόσπιτο» ή «Νόρα» του Ίψεν είναι από τα πλέον δημοφιλή έργα του μεγάλου Νορβηγού. Επ΄ ευκαιρία που είδαμε στο Φεστιβάλ Αθηνών (Πειραιώς 260) μια ακόμη σκηνοθετική του προσέγγιση, παραπέμπω σε όσα έγραφα το 1990 σ΄ αυτές εδώ τις στήλες
«Τι νόημα έχει για τον σημερινό θεατή ένα έργο του Ίψεν; Το ερώτημα έχει ενδιαφέρον γιατί είναι γνωστό σε όλους ότι ο Ίψεν μετά την πρώτη του ποιητική περίοδο στράφηκε προς τη διερεύνηση του κοινωνικού ανθρώπου της εποχής του. Πράγματι τα περισσότερα έργα του διερευνούν τη θέση του ατόμου μέσα στην κοινωνία και τα ηθικά προβλήματα που αναφύονται από την αναπόφευκτη σύγκρουση. Έτσι έχει πράγματι νόημα η ερώτηση της αρχής, αφού είναι αυτονόητο ότι οι κοινωνικές συνθήκες αλλάζουν και μάλιστα ραγδαία τα τελευταία εκατό χρόνια, άρα και οι σχέσεις που διέπουν το δίπολο άτομο-κοινωνία μεταβάλλονται.

Στην πρώτη ανάγνωση, το “Σπίτι της Κούκλας” ή “Νόρα” του Ίψεν (1879) φαίνεται να ανατέμνει τα προβλήματα του αστικού γάμου και τις ηθικές παραμέτρους μέσα στις οποίες εγγράφεται η συζυγική συμβίωση στις συνθήκες του αυστηρού θρησκευτικού προτεσταντικού κλοιού. Στην πρώτη αυτή ανάγνωση το έργο ίσως δεν βρίσκει σήμερα αντιστοιχία και μάλιστα σε μας εδώ στη Μεσόγειο, όπου το θρησκευτικό αίσθημα δεν έχει γίνει ορθολογιστική ζούγκλα και η ηθική δεν μετριέται με λογιστικές πράξεις. Ο Ίψεν όμως υπήρξε ένας βαθύς ανατόμος ψυχών και οι διαγνώσεις του ίσχυαν τόσο για την κοινωνία της εποχής του όσο και για τη δική μας. Κι αυτό συμβαίνει επειδή συνελάμβανε τα δράματά του από τη γωνία της υπαρξιακής αγωνίας των ατόμων κι όχι από τη συγκυριακή κοινωνική οπτική.

Οι ήρωές του έρχονται αντιμέτωποι με τη σύμβαση, τη μικρότητα, την άγνοια, την υποκρισία και παλεύουν να ξεπεράσουν το εμπόδιο της τάσης για συμμόρφωση, για υποταγή, που καιροφυλακτεί μέσα στον καθένα μας. Οι ήρωές του συχνά συντρίβονται ψάχνοντας να βρουν τον δρόμο προς τον εαυτό τους και συχνότερα συντρίβονται γιατί νόμισαν πως τον βρήκαν, ενώ ακολουθούν τον ακριβώς αντίθετο δρόμο. Είναι ενδιαφέρον ότι οι περισσότεροι από τους ήρωές του, που βρίσκουν το κουράγιο να κοιτάξουν κατάματα την αλήθεια, είναι γυναίκες!

Χωρίς τη σημαντική αυτή διαπίστωση δεν θα μπορέσουμε να συλλάβουμε το μήνυμα της “Νόρας”. Το πρώτο κλειδί για να ανοίξουμε το έργο είναι ο τίτλος του: “Το σπίτι της κούκλας”. Το σπίτι, ο οίκος, είναι το ιερό άσυλο, το σύμβολο του αστικού γάμου. Ο Ίψεν εγγράφει όλη τη δράση του έργου στο καθιστικό, στο σαλόνι του σπιτιού, χώρο δηλαδή υποδοχής και ταυτόχρονα κυματοθραύστη των κοινωνικών καταιγίδων και της έξωθεν επιβουλής. Μέσα σ΄ αυτόν τον οίκο, η Νόρα-σύζυγος είναι ένα άθυρμα ή μια κούκλα, ένα ωραίο ενεργούμενο. Είναι ένα πολύτιμο αντικείμενο που παραχωρήθηκε από τον πατέρα στον σύζυγο.

Ο Μαξ Βέμπερ στο θεμελιώδες έργο του “Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού” έχει δείξει πως το ασκητικό ιδεώδες του καλβινισμού διαμόρφωνε την κοινωνία που επιζητεί τη “σωτηρία” μέσω της ορθολογισμένης αναζήτησης του κέρδους ως έμπρακτης απόδειξης του θείου προορισμού.

Αν δούμε από αυτή τη σκοπιά το έργο του Ίψεν, θα μας αποκαλύψει το βάραθρο που χωρίζει τον αυθεντικό άνθρωπο από το άτεγκτο καθήκον που θέτει ως όρο λυτρώσεως η κοινωνία του χρήματος. Η Νόρα βρίσκει τον δρόμο της όταν ανακαλύπτει ότι οι νόμοι της αγοράς δεν υπακούουν στον νόμο της αγάπης. Ο Τόρβαλτ, ο πουριτανός άντρας της, συμβιβάζει τα αισθήματά του με τη λογιστική και εξαγοράζει την αγάπη με ομόλογα επί τη εμφανίσει! Το σκάνδαλο που δημιούργησε η “Νόρα”

Αν αφαιρούσε κανείς όλα τα περιττά τερτίπια, θα είχε μια καθαρή και τίμια ορθόδοξη και διαχρονική ανάγνωση της «Νόρας»

στον καιρό της δεν ήταν τόσο γιατί η ηρωίδα ξεπόρτισε παρατώντας τον άντρα της και τα παιδιά της. Το σκάνδαλο οφειλόταν στο γεγονός ότι οι πουριτανοί της αγοράς και της εξουσίας διέβλεπαν ότι ο Ίψεν μαζί με τη Νόρα κάλυπτε και τον Κρόγκστατ και τη Χριστίνα. Αυτοί οι δύο αμαρτωλοί, οι πεπτωκότες, οι εκβιαστές και οι εξαπατημένοι, οι αδύνατοι και οι αποσυνάγωγοι έχουν τη δύναμη να συγχωρούν, να συγκαταβαίνουν και να αγαπούν.

Μ΄ αυτή την ανάγνωση, το έργο του μεγάλου Νορβηγού έχει νόημα να μας απασχολεί σήμερα, αφού θέτει καίρια προβλήματα του αυθεντικώς ζην».

Ο Λι Μπρούερ, που σκηνοθέτησε με εμφανή αποδομητική λογική το «Κουκλόσπιτο», σεβάστηκε το κείμενο του Ίψεν, δεν το ψαλίδισε, δεν το διόρθωσε, δεν το συμπλήρωσε και δεν άλλαξε διόλου ούτε τη διάνοιά του ούτε το ήθος του. Το φόρτωσε εννοιολογικά σύμβολα. Παίζεται σ΄ ένα κουκλόσπιτο παιδικό παιχνίδι. Οι άντρες είναι νάνοι, οι γυναίκες «ντερέκια». Συνοδεύεται από ζωντανή μουσική πιάνου και οι ηθοποιοί διαλέγονται με την πιανίστα. Οι κινήσεις χορογραφούνται και το φινάλε ολόκληρο είναι γραμμένο ως βερίστικη όπερα, τύπου «Μποέμ» και «Τόσκα». Οι ηθοποιοί του θιάσου είναι κλασικά μορφωμένοι με τεχνικές αστικού δράματος, ορθή άρθρωση, έγνοια του ρυθμού και λογική ανάπτυξη του χαρακτήρα: αν έκλεινες τα μάτια σου ή αν άκουγες μαγνητοφωνημένη την παράσταση, θα διαπίστωνες πως άκουγες μια παράσταση του Μουζενίδη ή της Πατεράκη ή της Νικαίτης Κοντούρη με πρωταγωνιστές την Αρώνη, τον Κωτσόπουλο, τη Μαραγκού και τον Στ. Κυριακίδη, τη Φωτοπούλου και τον Καταλειφό, δηλαδή παραστάσεις που είδαμε στον τόπο μας και τολμώ να πω με πολύ καλύτερους ηθοποιούς από τον θίασο του Μπρούερ.

Αν πάλι έβλεπες τη φιλμαρισμένη παράσταση του Μπρούερ και μηδένιζες τον ήχο, θα έβλεπες ανθρώπους να κάνουν τούμπες, υπηρέτριες με ξυλοπόδαρα, τα κύρια πρόσωπα να τραγουδούν σε εξώστες με τα βελούδα της όπερας, δηλαδή να ανοιγοκλείνουν το στόμα τους και σπουδαίοι λυρικοί να τραγουδούν πλέι μπακ.


Βάλε καρυκεύματα, φτερά και πούλιες

Μύλος χωρίς λόγο ή μάλλον για να γίνεται ντόρος.

Σου λέει ο άλλος, τι πιο αυθεντικό από μια «Νόρα» του Μπέργκμαν; Τι να προσθέσω εγώ; Βάλε λοιπόν καρυκεύματα, φτερά και πούλιες, νάνους και ντερέκια. Γιατί, θα πείτε; Για τ΄ αντί, έλεγε η γιαγιά μου. Άσε τώρα τα σύμβολα της φωτιάς. Λες και δεν υπάρχουν γίγαντες ξεφτίλες άντρες και γυναίκες επαναστάτριες νάνοι. Ιδού μια ιδέα για μια άλλη προσεχή εκδοχή. Άνδρες γίγαντες που μικραίνουν και Νόρες νάνοι που γιγαντώνονται.

Και μια ιδέα για ελληνική εκδοχή στο μέλλον: το φινάλε, αντί της ανθελληνικής ως παράδοση όπερας, να μελοποιηθεί πάνω σε ρεμπέτικα μοτίβα του τύπου «είμαι εγώ γυναίκα φίνα ντερμπεντέρισσα» ή «είμαι εγώ η νέα γυναίκα που θα καπνίζω και θα σφυρίζω», το οποίο είναι σχεδόν σύγχρονο με τα έργα του Ίψεν. Επιμύθιον: Έχετε δει Τόρβαλτ τον Θάνο Κωτσόπουλο; Νόρα τη Λυδία Φωτοπούλου; Κρόγκστατ τον Τάσο Χαλκιά; Χριστίνα τη μακαρίτισσα Κατερίνα Καραγιάννη; Ε! Χάσατε. Έχετε δει έστω σε φωτογραφία την Κυβέλη με το ντέφι να χορεύει την ταραντέλα; Ε! Χάσατε.

Είχατε ξαναδεί Ίψεν με τις κούκλες του Μπάρμπα Μυτούση; Ε! κερδίσατε.