Κριτική Εικαστικών

Φωτογραφία, ανθρωπολογία, αισθητική

Την τιμητική της εποχή ζει η φωτογραφία κάθε καλοκαίρι. Και όχι μόνο επειδή όλοι βρισκόμαστε με μια φωτογραφική μηχανή στην τσέπη ή ενσωματωμένη στο κινητό τηλέφωνο- όπως σημειώναμε πρόσφατα- αλλά και γιατί οι εκθέσεις είναι πολλές. Πρωταγωνιστεί το Μουσείο Μπενάκη, το οποίο άλλωστε εδώ και πολλές δεκαετίες οργάνωσε αθόρυβα σχετικό αρχείο, εκθέτοντας τακτικά γνωστούς και άγνωστους φωτογράφους.

Η περιηγητική δίψα είναι εγγενής περιέργεια στον άνθρωπο και κλιμακώνεται σε εποχές που οι πολιτισμοί επικοινωνούν έντονα μεταξύ τους. Αν δεν είναι όλοι του επιπέδου ενός Ηροδότου και ενός Παυσανία, οι περιηγητές των νεώτερων χρόνων καθιέρωσαν και την εικόνα ως εκφραστικό μέσο, που συμπλήρωνε τον λόγο και σιγά σιγά τον υποκατέστησε. «Η αίσθηση της όρασης είναι η σημαντικότερη των αισθήσεων, γιατί μας προσφέρει τη μέγιστη και τη λεπτομερέστερη γνώση», αποφαίνεται ο Αριστοτέλης στις πρώτες φράσεις των «Μεταφυσικών» του. Μόλις, λοιπόν, η φωτογραφία έγινε πραγματικότητα το 1837, οι επαγγελματίες περιηγητές- αλλά και μια μεγάλη νέα ομάδα επιστημονικών ειδικοτήτων- έγιναν οι πρώτοι χρήστες της. Γιατροί, μηχανικοί, αρχαιολόγοι και λίγο κατόπιν οι ανθρωπολόγοι-λαογράφοι, με τη φωτογραφία συμπλήρωναν τις παρατηρήσεις τους και τις μετέδιδαν παραπέρα.

Η συλλογή του Ηubert Ρernot που αντικρύζουμε τώρα στο κεντρικό κτίριο του Μουσείου Μπενάκη, είναι μια οπτική εμπειρία και γοητευτική και χρήσιμη. Καλοστημένη στον χώρο υποβλητικά, λειτουργεί σαν ταξίδι στον χρόνο και στους ανθρώπους της Ελλάδας των ετών 1898-1913, αφήνοντας πληροφορίες και αισθητικές γεύσεις πολύτιμες. Κορυφαίος νεοελληνιστής ο Περνό, πρώτος καθηγητής στην αντίστοιχη έδρα της Σορβόννης, περιηγήθηκε υπομονετικά τα περισσότερα μέρη της Ελλάδας, φωτογραφίζοντας τοπία, πόλεις, γειτονιές και- ιδίως- ανθρώπινες συναθροίσεις.

Η αφετηρία της φωτογραφικής περιπλάνησής του ήταν «επιστημονική», όπως άλλωστε και του βυζαντινολόγου Γ. Λαμπάκη στα ίδια χρόνια. Επεδίωκε να καταγράψει αντικειμενικά όσα αφορούσαν την Ελλάδα που αντίκρυζε, Ελλάδα κληρονόμο της αρχαιότητας κατ΄ αρχήν, αλλά και ζωντανό εξελισσόμενο έθνος επίσης. Έτσι, βλέπουμε τώρα μια μεθοδική ακτινογραφία πόλεων (Αθήνα, Πειραιάς, Ναύπλιο και πολλές άλλες), με απόψεις πανοραμικές ή επιμερισμένες και ενσταντανέ των κατοίκων, οπτικά τεκμήρια με αξία γεωγραφική, χωροταξική, κοινωνιολογική, ενδυματολογική, εν τέλει κοινωνιο-ανθρωπολογική και λαογραφική.

Επιμελημένη από την- ιδιαιτέρως έμπειρη

ΙΝFΟ

● Ηubert Ρernot, «Φωτογραφίες από την Ελλάδα 1898-1913», Μουσείο Μπενάκη, Κουμπάρη 1, Κολωνάκι, τηλ. 210-3671.000, μέχρι 31 Αυγούστου ● Φωτογραφίες της Αpeiron Ρhotos από τον μοντέρνο αραβικό κόσμο, Μουσείο Μπενάκη Κεραμεικού, Αγ. Ασωμάτων-Διπύλου 12, τηλ. 210-3251.311, μέχρι 28 Σεπτεμβρίου

στην περιηγητική ιστορία του τόπου- Φανή-Μαρία Τσιγκάκου, η έκθεση και η αντίστοιχη έκδοση που την συνοδεύει αναδίδει και το ιδιαίτερο προσωπικό βλέμμα του Περνό, όπως συχνά διαβλέπει τη διαχρονική σχέση ανθρώπων και χώρου- π.χ. τις γυναίκες της Ελευσίνας να θυμίζουν Χορό αρχαίας τραγωδίας. Σε μια δημιουργική ισορροπία μεταξύ επακριβούς οπτικής καταγραφής και ευαίσθητης ερμηνείας των θεμάτων, ο Περνό είδε τη φωτογραφία σαν γλώσσα επικοινωνίας, είχε μια «μιντιακή αισθητική άποψη». Εξ άλλου, ο ίδιος μετέφερε και τα δύσκολα τότε όργανα καταγραφής ήχων, για να ηχογραφεί επιτόπου φωνές και τραγούδια!

Οι απόψεις αυτές αργότερα έγιναν κανόνας διεθνώς, άλλωστε οι ανθρωπολόγοι του 20ού αιώνα θεωρούν τη φωτογραφία ως «κείμενο», αφού οι ανθρώπινες σχέσεις και οι κοινωνικές τελετές διαλύονται στον χρόνο ως φθαρτό εμπειρικό υλικό και γι΄ αυτό διαφεύγει κατόπιν η υλική τους υπόσταση.

«Ο μοντέρνος αραβικός κόσμος» από ομάδα φωτογράφων της Αpeiron Ρhotos είναι μια άλλη έκθεση φωτογραφίας με ενδιαφέρον. Εδώ η έμφαση επικεντρώνεται στη γειτνίαση και τη μείξη παραδοσιακού πολιτισμού και σύγχρονης τεχνολογίας ή οικοδομικού περιβάλλοντος. Πρόσωπα, φορεσιές και καθημερινότητα από διάφορες αραβικές χώρες δίπλα σε φουτουριστικά κτίρια και ψεύτικα χιονισμένα βουνά. Η συνομιλία των πολιτισμών αποδίδεται χαρακτηριστικά και εν τέλει εξοικειώνει τον θεατή που περιηγείται τις φωτογραφίες, πρωτότυπα στημένες στο πάτωμα, στον αίθριο χώρο του «ισλαμικού» Μουσείου Μπενάκη, στον Κεραμεικό. Έμπειρες, επαγγελματικές φωτογραφίες, δεν έχουν τόσο το δροσερό βλέμμα του περιηγητή όσο τη σκοπιμότητα της επικοινωνίας.