Το χρονικό της απαγόρευσης

Aύγουστος 1959. Το Θέατρο Τέχνης δίνει την πρώτη του παράσταση στο Θέατρο Ηρώδου του Αττικού με τους «Όρνιθες», συμμετέχοντας για πρώτη φορά στο Φεστιβάλ Αθηνών, το οποίο έως τότε μονοπωλούσαν παραστάσεις του Εθνικού Θεάτρου. Η πρεμιέρα ερεθίζει μερίδα θεατών, κυρίως στο μουσικό της μέρος, στη σκηνή, ανάμεσα στους στίχους 801-1.117,

όπου ο Πεισθέταιρος θυσιάζει στους θεούς έναν τράγο και εμφανίζεται ο ιερέας ντυμένος με ράσο παπά, ο οποίος απαγγέλλει το κείμενο ψέλνοντας σε τόνο εκκλησιαστικής ψαλμωδίας. Με το «Αμήν» που λέει, ακούγονται και οι πρώτες αποδοκιμασίες «Αίσχος», «Ντροπή», «Σταματήστε». Από το πάνω όμως διάζωμα δυναμώνουν οι επευφημίες και τα «Μπράβο». Από κείνη τη στιγμή και μετά άρχισε να κλιμακώνεται ο εκνευρισμός. Επήλθε οχλαγωγία. Στον χαιρετισμό των συντελεστών της παράστασης τα δύο στρατόπεδα συναγωνίζονταν επί δέκα λεπτά ποιο θα ακουστεί πιο καθαρά. Φανερά ενοχλημένος ο Κωνσταντίνος Τσάτσος ο οποίος παρακολουθούσε την παράσταση από τον θώκο των επισήμων- ανάμεσά τους η Μπεγκούμ, σύζυγος του Αγά Χαν – κάλεσε τους υπεύθυνους του Φεστιβάλ, τους επιτίμησε ζωηρά και έκλεισε το Ηρώδειο για μία μέρα, με προπωλημένα τα εισιτήρια της Κυριακής, ενώ οι επόμενες δύο παραστάσεις αντικαταστάθηκαν εκτάκτως από τις «Χοηφόρους» και «Ευμενίδες» του Εθνικού Θεάτρου (3 και 4 Σεπτεμβρίου). Από το πρωί της Κυριακής 30 Αυγούστου, ακουγόταν από το κρατικό ραδιόφωνο η ανακοίνωση: «Κατ΄ εντολήν του υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως κ. Κωνσταντίνου Τσάτσου, ματαιούται η παράστασις των Ορνίθων του Αριστοφάνους». Στην ουσία, ένα έργο συνολικά προοδευτικό, απογειωμένο μουσικά και αισθητικά, ερχόταν σε ρήξη με την συντήρηση της εποχής εκείνης και τις «ασφάλειες» του ακαδημαϊσμού.

Η απάντηση Κουν
Ιστορικής σημασίας και η ψύχραιμη τοποθέτηση του Κουν («ΤΑ ΝΕΑ», 31 Αυγούστου 1959): «Σαν καλλιτέχνης σέβομαι απολύτως κάθε γνώμη και οποιαδήποτε κρίση για την εργασία μου καθώς και για την απόδοση των συνεργατών μου. Ο θεατής έχει δικαίωμα να φρονεί ό,τι νομίζει για ό,τι βλέπει και για ό,τι ακούει. Όπως το Θέατρο Τέχνης πρεσβεύει για την παρουσίαση του Αριστοφάνη ότι είναι επιβεβλημένο να συγχρονίζεται και να χρησιμοποιούνται στοιχεία από την τωρινή ζωή, για να γίνεται κατανοητό και αισθητό το έξοχο πνεύμα και η καυστική, σατυρική διάθεση του αρχαίου κωμωδιογράφου (…). Εν τούτοις, για τους ιθύνοντες του Φεστιβάλ το πράγμα παρουσιάζεται εντελώς διαφορετικό. Δεν είναι κατά κανένα τρόπο νοητό να έρχονται και να αθετούν την συμφωνία και με εντελώς αστεία επιχειρηματολογία. Οι υπεύθυνοι του ΕΟΤ έλαβαν γνώση εγκαίρως όλου του κειμένου της ελεύθερης μετάφρασης του Βασίλη Ρώτα και είχαν μάλιστα διατυπώσει και ορισμένες παρατηρήσεις σε δύο- τρία σημεία. Επειδή επρόκειτο για πράγματα ανώδυνα, τις είχα δεχθεί και είχα αφαιρέσει τα μέρη εκείνα. Η ηγεσία του Φεστιβάλ παρακολούθησε την προετοιμασία του έργου και το βράδυ της Παρασκευής η διοίκηση παρευρέθη στη γενική δοκιμή και έμεινε στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού ώς τις 8 το πρωί που κράτησε η τελευταία μας πρόβα. Καμία παρατήρηση δεν διετυπώθη, καμία αντίρρηση, καμία επιφύλαξη. Είναι συνεπώς ακατανόητο εκ των υστέρων να επιστρατεύεται η δικαιολογία, ότι παρουσιάσθηκαν ορισμένες σκηνές “κατά τρόπον προσβάλλοντα το θρησκευτικό αίσθημα του λαού” και να μας ματαιώνουν τις παραστάσεις για τις οποίες είχαμε συμφωνήσει. Δεν υπάρχει τίποτα που να προσβάλλει το θρησκευτικό αίσθημα και η σάτιρα την ώρα της θυσίας του τράγου δεν έχει θρησκευτικό χαρακτήρα και αντιθρησκευτικό χρώμα. Κατά τον ίδιο άλλωστε τρόπο και ο Αριστοφάνης λέει μέσα στο έργο χίλια δύο πράγματα για τους θεούς του Ολύμπου, χωρίς να θεωρηθεί ποτέ ότι διέσυρε τη θρησκεία».