Κριτική Εικαστικών

Φ. Γκόγια: και μάστορας και προφήτης

Με πρώτη ματιά φαίνεται ίσως μια έκθεση άστοχη, με έργα μικρά και μαυρόασπρα, καλοκαιριάτικα, που οι ομογενείς και οι ξένοι επισκέπτες θα περίμεναν κάτι πιο «δικό μας», η επίσκεψη όμως στην έκθεση χαρακτικών του Φρανσίσκο Γκόγια (1746-1828) στην Εθνική Πινακοθήκη είναι αποκαλυπτική και ανταμείβει με το παραπάνω. Αριστουργήματα επιδεξιότητας αποδεικνύονται τα μικρά χαρακτικά- σχέδια, μικρά διαμάντια, που μια, δυο φορές έξυπνα οι σκηνογράφοι της έκθεσης μεγέθυναν σε διαστάσεις λαβάρου ώστε να εκτιμηθεί δεόντως η τεράστια μικρογραφική μαεστρία και εξάσκηση που απαιτείται για τη φιλοτέχνησή τους.

Η μαυρόασπρη λιτότητα, υποχρεωτική τονική κλίμακα στην παλιά χαρακτική, αφήνει να αναδειχθεί καλύτερα το θέμα, λειτουργεί σαν μινιμαλισμός εκφραστικός, που αξιοποιεί τον διάλογο (να μην πούμε και «πόλεμο») ανάμεσα στο σκοτάδι και το φως, συμβολικά νοήματα υψηλά, αν και «μανιχαϊστικά», από τότε που ως «σκιοφωτισμός» (κιαροσκούρο) καθιερώθηκε πρώτα πρώτα στο Βυζάντιο. Και ο μεγάλος Ισπανός, καλοκαιριάτικα, δείχνει πως η Αθήνα μπορεί να έχει διεθνούς ενδιαφέροντος μουσειακές εκθέσεις μαζί με την ανάλογη έκδοση, όπως πιστοποιεί ο τεκμηριωμένος και καλοσχεδιασμένος κατάλογος. Λίγα μουσεία διεθνώς έχουν όλες αυτές τις σειρές και ακόμη λιγότερα τις εκθέτουν αφού, ως γνωστόν, τα χαρακτικά εκτίθενται στο φως μόνο περιορισμένες ώρες ετησίως.

Το ίδιο το περιεχόμενο των έργων χρειάζεται μεγέθυνση για να το δει κανείς σε πληρότητα, άλλωστε οι σειρές χαρακτικών εκδίδονταν για να τις δούμε από κοντά, σε τραπέζι ή σε σαλόνι, όχι σε τοίχους μουσείων. «Χάρτινη τηλεόραση» ονομάσαμε εδώ παλαιότερα αυτή την τέχνη που είχε έντονα επικοινωνιακό ρόλο, πολλαπλασιάζοντας μια βασική εικόνα και διαδίδοντάς την διεθνώς, άλλο τώρα που ο Ντίρερ, ο Ρέμπραντ, ο Ντομιέ και ο Πικάσο την έκαναν πρώτη τέχνη, ισότιμη με τη ζωγραφική και τη γλυπτική.

Ο Γκόγια πάντως σχεδιάζει αυτές τις σειρές με

ΙΝFΟ

Φ. Γκόγια, 200 χαλκογραφίες από τις μόνιμες συλλογές της Εθνικής Πινακοθήκης, Β. Κωνσταντίνου 50, τηλ.
210-7235.937, μέχρι 20 Οκτωβρίου

διάθεση λογοτεχνική- δοκιμιακή, για νοήμονες, ανησυχούντες, αλλά και δεισιδαίμονες αναγνώστες, έχει θέματα σκληρού ρεαλισμού, που εκθέτουν και κριτικάρουν τον κλήρο, τα κοινωνικά ελαττώματα, τα στραβά της ζωής και τους υπαιτίους. Παραμορφωμένα πρόσωπα και κορμιά, τερατόμορφα όντα, φώτα και σκοτάδια ανεξήγητα, γκόθικ ή σουρεαλιστικά, εκατό χρόνια πριν από το κίνημα και δεκαετίες πριν από το «Κοράκι» του Πόε. Και οι ταυρομαχίες του, αυτό το νοηματικό συμφραζόμενο έχουν. Καλό είναι βέβαια να μην πάρει κανείς τοις μετρητοίς ό,τι διοχετεύθηκε αυτές τις μέρες στα ΜΜΕ για θιασώτη του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης, ο Γκόγια ήταν κυκλοθυμική προσωπικότητα, κάθε άλλο παρά υπόδειγμα συνέπειας, με έργο άλλοτε φιλοεπαναστατικό κι άλλοτε φιλομοναρχικό.

Το βέβαιον είναι ότι πρόκειται για κορυφαίων ικανοτήτων καλλιτέχνη και πως αυτός ο ζοφερός κόσμος που αντικρύζουμε στα χαρακτικά του αυτά προεξαγγέλλει πολλά απ΄ όσα ακολούθησαν, την κοινωνικά κριτική χαρακτική τού Ντομιέ, τον εξπρεσιονισμό του Ένσορ, την εσωτερίκευση των ιδεολογιών του εξπρεσιονισμού στον 20ό αιώνα. Είναι καλλιτέχνης- προφήτης, άγνωστος ευρύτερα με αυτήν την ιδιότητα, που τώρα τη βλέπουμε στην έκθεση αυτή και που αποδίδεται περισσότερο σε άλλους, γι΄ αυτό και πολλοί ρεαλιστές- εξπρεσιονιστές (όπως ο Χρ. Μπότσογλου) τον γνώρισαν αργά, μέσω γαλλικών παραλλαγών.

Ιδιαιτέρων αξιώσεων είναι και η σκιτσογραφική του πλευρά, γνωρίζει όσο ελάχιστοι στο πώς να κάνει τους πρωταγωνιστές του να κινούνται και να «γράφουν» σαν ζωντανοί, έχει μάτι διαπεραστικό και ιεραρχεί τα γνωρίσματα της φιγούρας με μεταδοτικότητα γραφίστα ή κινηματογραφιστή, θα λέγαμε σήμερα.

Η έκθεση της Πινακοθήκης προσφέρει πολλά, αρκεί να μην είναι κανείς «κυνηγός» πινάκων σε αυτοκρατορικές διαστάσεις, όπως τελευταίως εθίζουν τα μουσεία το κοινό τους, λόγω ανταγωνισμού.