Κριτική Εικαστικών

Πόσο αινιγματικός είναι ο Γ. Στέρης;

Μπορεί κανείς να χαρεί ως ζωγραφική τους πίνακες του Γεράσιμου Στέρη (1898-1987) στην καλοπαρουσιασμένη έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη, αλλά ό,τι αντικρύζουμε είναι τμήμα μόνον από το παγόβουνο που κυκλοφορεί σαν φάντασμα, εικαστικό και ιδεολογικό, στις οκτώ πρόσφατες δεκαετίες της ελληνικής τέχνης. Το υπόλοιπο, ίσως και ογκωδέστερο, βρίσκεται έξω από τα έργα της έκθεσης, στα ντοκουμέντα και τα τεχνοκριτικά κείμενα του μουσειακού καταλόγου και στα έργα του ζωγράφου που δεν περιλαμβάνονται στην έκθεση.

Τα ίδια τα έργα αποτελούν την αντιπροσωπευτικότερη έως τώρα παρουσίαση του ζωγράφου. Ο θεατής βλέπει ζωγραφιές και σχέδια σε μια επαγωγική σειρά, με τα τοπία, τα λιμάνια και τα μυθικά πρόσωπα σε ενότητες εύγλωττες θεματικά, όλα τα έργα σχεδόν από την ακμή του φαινομένου Στέρης, μεταξύ 1928-΄34. Ισχύει, άραγε, ακόμη το αίνιγμα γι΄ αυτόν;

Για τον νεοεισερχόμενο στο εικαστικό κλίμα του Στέρη χωρίς έξωθεν προκατασκευές γνώμης, η εικόνα είναι ελκυστική όσο μια καλόγουστη διακοσμητική τοιχογραφία ή αφίσα νεοελληνικής τουριστικής καμπάνιας, με ελλειπτικές πινελιές σκηνογραφικού χαρακτήρα, υποβλητικά χρώματα σε όλες τις κλίμακες του γαλάζιου και εικόνες που θυμίζουν αρχαιοελληνικά μοτίβα, είτε από νομίσματα είτε από νεοκλασικιστικά έργα, ιδίως όπως τα ξαναζωντάνεψε ο Τζιόρτζιο Ντε Κίρικο γύρω στο 1900.

Οι πίνακες του Στέρη βέβαια δεν έχουν νεοκλασικιστική περιγραφή, η σχεδιαστική του ικανότητα είναι πενιχρή έως ανύπαρκτη, η ακαμψία των σωμάτων καλύπτεται μεν ως μίμηση των αρχαίων γλυπτικών προτύπων, αλλά ο σχεδιασμός των λαιμών εγγίζει συχνά το γελοίο.

Το άπλωμα όμως του χρώματος σε πλάνα και μάλιστα συγγενικών τονικοτήτων είναι υψηλής ευαισθησίας και μεταδοτικότητας, θυμίζει προεξαγγελτικά όσα τριάντα χρόνια μετά είδαμε στους αφαιρετικούς Μ. Ρόθκο και Θ. Στάμο, συμπατριώτη του Στέ

ΙΝFΟ

Γερ. Στέρης (1898-1987), 300 έργα από τη Συλλογή Κουτουλάκη, Μουσείο Μπενάκη, Πειραιώς 138 & Ανδρονίκου, τηλ. 210-3453.111, μέχρι 27 Ιουλίου.

ρη από την Κεφαλονιά.

Μία επιπλέον περιέργεια: είναι έργα αυτόνομης εικαστικής έμπνευσης ή εικονογράφησης ιδεών που στηρίζονται αλλού; Το σύνδρομο «φιλολογίας» είναι βαθύ και στους Έλληνες ζωγράφους αλλά και στους Γ άλλους υπερρεαλιστές ποιητές που τους εμπνέουν εκείνα τα χρόνια, με αποτέλεσμα οι πίνακες να μοιάζουν συχνά με διατεταγμένες απεικονίσεις, όχι με περιπέτεια αυτόνομη πάνω στον πίνακα, όπως την ίδια εποχή γινόταν με τον εξπρεσιονιστή Γ. Μπουζιάνη. Το στοιχείο αυτό έχει προεκτάσεις: ο Στέρης δεν είναι μυθικός τόσο για το περιεχόμενο των έργων του όσο για τη διαμάχη διανοουμένων και ποιητών με τον επίσημο τότε κριτικό Ζ. Παπαντωνίου, διαμάχη που παρηχούσε τις αντιλήψεις περί καινοτομίας και δικαιωμάτων έκφρασης, αλλά ερήμην των έργων, που δεν αντέχουν τόσο σοβαρό φορτίο. Τα επόμενα έργα που σε συνθήκες ανεμπόδιστες έκανε άλλωστε ο Στέρης στην Αμερική, είναι στα όρια του κιτς και της φανταχτερής φωσφορίζουσας θρησκευτικής εικονογραφίας.

Ο κατάλογος της έκθεσης είναι υποδειγματικός και ως αναπαραγωγή αλλά και με τα κείμενα που περιέχει (Άγγ. Δεληβορριάς, Κ. Σταυρόπουλος, Α. Κωτίδης, Ε. Ματθιόπουλος κ.ά.). Κεντρικό θέμα τους, η «ιδεολογική υποδοχή» τού Στέρη στα χρόνια του 1930, οι τάσεις της τότε κριτικής, ποιητικής και μαρξιστικής.

Προσωπικά βλέπω σ΄ αυτά τα έργα σχέδιο απλοϊκό που πασχίζει να γίνει αποσπασματικό- ερευνητικό, πινελιά με καλό «άγγιγμα», εμπειρία ίσως από τοιχογραφία (σαν του Ν. Νικολάου ή του Α. Φασιανού, αργότερα), χώρο και βάθος στο πλαίσιο των πρωτοκυβιστών (επιρροές δηλαδή από τριτοκοσμικές αφετηρίες), «μελαγχολία αναχωρήσεων» αντλημένη από τον Ντε Κίρικο και, εν τέλει, έναν ζωγράφο χρωματιστή που δεν πρόλαβε να εκδηλώσει τον ιδιαίτερο τρυφερό ψυχισμό του, παρά στα πίσω πίσω πλάνα.