Επιφυλλίδα

Παράλληλα φαινόμενα εκφυλισμού

Στην προηγούμενη επιφυλλίδα μου (30/5) έλεγα ότι δύο από τους κύριους φορείς πληροφοριών και γνώσης, ο θεσμοθετημένος του Σχολείου απ΄ τη μια και τα Τηλεοπτικά Μέσα Ενημέρωσης απ΄ την άλλη, διέπονται από κοινά γνωρίσματα και παρουσιάζουν ανάλογα εκφυλιστικά φαινόμενα. Τα οποία οφείλονται, μάλλον, στον τρόπο λειτουργίας των συγκεκριμένων φορέων και στην ομότροπη διαχείριση του υλικού τους.

1. Το χαρακτηριστικό γνώρισμα της τηλεοπτικής ειδησεογραφίας είναι η επιδερμική και φευγαλέα αναφορά στα γεγονότα· απεικονιστική από τη φύση της η τηλεοπτική γλώσσα, αποσπά την προσοχή του δέκτη μόνον μέσω της διαρκούς ροής των εικόνων της. Αν επιχειρήσει να κοντοσταθεί και να αναλύσει σε βάθος, χάνει αυτομάτως την υπόστασή της, τον ρυθμό της και, θα προσέθετα, το ενδιαφέρον της. Αντιστοίχως, το εκπαιδευτικό σύστημα στηρίζεται πάνω σ΄ αυτήν ακριβώς τη βάση: στην αποστηθιστική πρόσληψη στοιχείων, την επίπεδη μετάδοσηγνώσεων από τις οποίες πολύ σπάνια απομένει κάτι στον νου προκειμένου να διηθηθεί και να γίνει βίωμα.

Ούτε ο ένας μηχανισμός της πληροφόρησης ούτε ο άλλος μπορεί να συντελέσει στην επεξεργασία της παρεχόμενης γνώσης, στην ανάλυση και ερμηνεία της ώστε κατανοώντας ο δέκτης την πραγματικότητα, να αναγάγει το μερικό στο γενικό, να συγκροτήσει τον κόσμο του και να εντάξει τελικά τον εαυτό του στο ευρύτερο περιβάλλον. Η αφομοίωση των πραγμάτων απαιτεί χρόνο που ούτε η τηλεοπτική τεχνική ούτε η εκπαιδευτική διαδικασία είναι σε θέση να τον παράσχουν, αφού για τη μια τρέχει η εικόνα, ενώ για την άλλη πιέζει η ύλη.

2. Η αυστηρά οριοθετημένη ύλη στην εκπαίδευση, οι φράσεις-κλισέ, η μηχανιστική απομνημόνευση και οι συνεχείς επαναλήψεις για τέλεια αποστήθιση αναπαράγουν κουραστικά και ατελέσφορα τα γνωστά και αυτονόητα. Αντιστοίχως, οι αναγνωρίσιμες καρικατούρες, οι εικόνες-κλισέ και τα τυποποιημένα σύμβολα στη γλώσσα της τηλεοπτικής ειδησεογραφίας σηματοδοτούν, κάθε φορά, συγκεκριμένα νοήματα (η παράξενη κλίση των Φάντομ πάνω απ΄ το Αιγαίο = κάτι συμβαίνει με τους Τούρκους. Συνωστισμός στα διόδια Ελευσίνας = έξοδος Αθηναίων. Στα διόδια του Κορωπίου = επιστροφή).

3. Η αυτοαναφορικότητα, κι εδώ κι εκεί, θεωρείται μέγιστο τεκμήριο της αλήθειας. Με τον ίδιο τρόπο, δηλαδή, που ένα γεγονός αποκτά υπόσταση και κύρος όταν παρουσιάζεται στα τηλεοπτικά μέσα (αλλιώς είναι ανύπαρκτο), έτσι και η γνώση στην εκπαίδευση έχει ισχύ μόνο όταν είναι καταγραμμένη στο εγκεκριμένο σχολικό εγχειρίδιο. Και οι δύο φορείς εξοστρακίζουν την αμφισβήτηση, την έρευνα, το διαφορετικό.

4. Ο ρόλος του σκεπτόμενουδασκάλου με κριτική και αναλυτική σκέψη καθίσταταιπλέονπεριττός, όπως ακριβώς και ο ρόλος του ερευνητή-αναλυτή δημοσιογράφου στα τηλεοπτικά μέσα. Ο ένας είναι καταδικασμένος να αναπαράγει την τυποποιημένη γνώση, ο άλλος να περιγράφει εκ περισσού το ήδη εικονιζόμενο. Ο πρώτος μετατρέπεται σε διεκπεραιωτήμιας αυστηρώς οριοθετημένης από το υπουργείο ύλης, ο άλλος εκπίπτει κατά κανόνα σε απλό παρουσιαστή μιας είδησης προερχόμενης από το Διεθνές Πρακτορείο.

Έχουν πάψει προ πολλού και οι δυο να είναι φορείς επεξεργασίας της γνώσης και διακίνησης νέων ιδεών. Λοβοτομημένοιοι ίδιοι, ασκούν ευνουχισμένους αποδέκτες (μαθητές ή τηλεθεατές). Η αίσθηση ματαιοπονίας και η επίγνωση της ατελέσφορης προσπάθειας απομακρύνει από την εκπαιδευτική διαδικασία τον συνειδητοποιημένο δάσκαλο. Φαντάζομαι ότι η ίδια απογοήτευση διακατέχει και τους σοβαρούς τηλεοπτικούς δημοσιογράφους.

5. Άφησα για το τέλος την κοινή αντίληψη που διέπει και τους δύο φορείς: στην τηλεοπτική ειδησεογραφία επικρατεί η κανιβαλική περιέργεια, το σκάνδαλο προς όφελος της τηλεθέασης, σπανιότατα το πραγματικό ενδιαφέρον για την ανεύρεση της αιτίας και την κατανόηση ενός προβλήματος. Την εκπαιδευτική διαδικασία χαρακτηρίζει η έλλειψη γόνιμης περιέργειας για τον Άλλον, για τους ανθρώπους, για τη ζωή και την ουσία των πραγμάτων.

Αυτό, νομίζω, είναι το μεγάλο ζητούμενο. Εδώ (κερδίζεται ή) χάνεται κάθε φορά το στοίχημα των εκπαιδευτικών αλλαγών.

Ο Κώστας Λογαράς είναι συγγραφέας