Επιφυλλίδα

Όνειρο καλοκαιρινής νύστας

Έχει καθιερωθεί πια κάθε άνοιξη, λίγο πριν ή λίγο μετά το Πάσχα, να ανακοινώνεται το πρόγραμμα των παραστάσεων για το καλοκαίρι στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου. Και με όσα θυμόμαστε οι παλαιότεροι, τουλάχιστον, την αναμονή για το ρίγος που θα νιώθαμε βλέποντας κι ακούγοντας στο αργολικό θέατρο την Παξινού, τη Συνοδινού, τη Χατζηαργύρη, ενώ μια δεκαετία αργότερα την Πιττακή, την Τασοπούλου, αλλά και άλλους, την αναμονή αυτή την έχει αντικαταστήσει η αναμονή της μεγαλύτερης δυνατής παραδοξολογίας (στην καλύτερη περίπτωση) από πλευράς των υπευθύνων των τωρινών παραστάσεων, σκηνοθετών και ηθοποιών. Μπορούσε να περάσει κανείς μιαν ολόκληρη άνοιξη και να του γίνει υποφερτό το μισό καλοκαίρι, μόνο και μόνο γιατί στα μέσα Ιουλίου, σε μια παράσταση αρχαίας τραγωδίας η είσοδος του χορού στο αρχαίο θέατρο, μέσα σ΄ ένα εκκωφαντικά σιωπηλό σούρουπο, θα συνδυαζόταν με τη φωνή του γκιόνη. Τις συγκλονιστικότερες μνήμες από μια παράσταση αρχαίας τραγωδίας στην Επίδαυρο δεν τις δημιουργεί η ίδια η παράσταση, αλλά η παράσταση σε σχέση με τον περιβάλλοντα χώρο. Όταν θυμάσαι το πολυάριθμο πλήθος να ανεβαίνει στις κερκίδες, μπορεί να αποκτήσεις μια συμπαντική αίσθηση όσο και με μια κορυφαία υποκριτικά στιγμή.

Βέβαια αλλιώς αναμενόταν το καλοκαίρι του 1966 και αλλιώς αναμένεται το καλοκαίρι του 2008. Ούτε λόγος. Όμως όσο μεγάλη κι αν είναι η απόσταση ανάμεσα στα σαράντα δύο αυτά χρόνια, δεν είναι τόση ώστε να δικαιολογεί όσα διαβάσαμε σε ρεπορτάζ των «ΝΕΩΝ» στις 18 του περασμένου Απριλίου. «Απλώς έχω συντομεύσει τα έργα», θα ομολογήσει ανερυθρίαστα σημαντικότατη σκηνοθέτις που ανεβάζει σε ενιαία παράσταση τον «Οιδίποδα Τύραννο» και τον «Οιδίποδα επί Κολωνώ», ενώ ένας εξίσου σημαντικός, νεώτερός της σκηνοθέτης, αλλάζει τον τίτλο μιας αρχαίας κωμωδίας χαρακτηρίζοντάς το αυτό ως «επικίνδυνο λογοπαίγνιο». Μπορεί η κοινωνική ζωή να είναι αμετροεπής και προκλητική με πάσης φύσεως ατασθαλίες και οικονομικά σκάνδαλα, δεν είναι όμως υποχρεωμένο το θέατρο να τη συναγωνιστεί σε αμετροέπεια και προκλητικότητα προκειμένου να υπάρξει και να συγκινήσει. Αναρωτιέται κανείς πώς είναι δυνατόν δυο συγκεκριμένοι καλλιτέχνες (ταλαντούχοι θέλετε;- πολύ ταλαντούχοι θα προσθέταμε) διανοήθηκαν ότι έλαχε σ΄ αυτούς ο κλήρος, λόγω ταλέντου βέβαια, να αλλάξουν τον τίτλο και την έκταση έργων που στρατιές σκηνοθετών, ηθοποιών, θεατρολόγων, μελετητών, καθηγητών δεν τόλμησαν να αγγίξουν.

Μην κοροϊδευόμαστε: το θέμα της κλασικής γραμματείας είναι θέμα ανθρωπιστικό. Η έλλειψη σεβασμού προς τα κλασικά κείμενα σημαίνει έλλειψη σεβασμού προς την ίδια την ανθρώπινη ζωή. Η καλλιτεχνική αυθαιρεσία της αλλαγής και της συντόμευσης συμφωνεί απολύτως με μια εποχή που θεωρεί την ανθρώπινη ζωή ως κάτι ευτελές, ασήμαντο, κάτι που μπορεί δηλαδή να καταργηθεί χωρίς να θίγεται καμιά ηθική τάξη. Το, με άλλους όρους, θαυμάσιο στοιχείο της καλλιτεχνικής αυθαιρεσίας γίνεται συνεργός του πιο απάνθρωπου πολέμου, αν δεν τον προκαλεί και δεν τον δυναμώνει. Μα η ανάγκη της αλλαγής, της ανανέωσης, της αποδόμησης; Όταν οι λέξεις χρησιμοποιούνται χωρίς αντίκρυσμα, η πιο ανώδυνη περίπτωση είναι να καταλήξουν σε συνθήματα. Η έρευνα και η σπουδή, από οπουδήποτε κι αν προέρχονται, πρώτα ωριμάζουν σε αίτημα κοινό, πανελλήνιο ή παγκόσμιο, και μετά έρχονται οι λέξεις να στολίσουν την έρευνα και τη σπουδή ως αποδόμηση. Διαφορετικά η «αποδόμηση» είναι για να αισθάνεται μεσοβδόμαδα το περιβάλλον του κομμωτηρίου πως θα ζήσει τη μεγάλη του ώρα το επόμενο Σαββατοκύριακο στην Επίδαυρο.

Θυμώνει κανείς ακόμα περισσότερο όταν σκέφτεται πως μια εντελώς σύγχρονη κωμωδία θα ήταν αδιανόητο για τους ρηξικέλευθους ανανεωτές της αρχαίας γραμματείας να την «πειράξουν», μόνο και μόνο γιατί θα φοβούνταν τους κληρονόμους. «Σεβαστικοί», λόγω του φόβου, σε κείμενα που δεν θα θιγόταν τίποτα βαθύτερα ακόμα κι αν γράφονταν εξαρχής, αλλάζουν κυριολεκτικά τα φώτα σε έργα που συνιστούν συμβόλαια με την ανθρωπότητα, γιατί δεν υπάρχουν κληρονόμοι να τους καταγγείλουν- αν και οι ίδιοι θα έπρεπε να αισθάνομαι κληρονόμοι τους. Αντιλαμβάνεται κανείς τι είδους ανανέωση μπορεί να προέλθει από ανθρώπους που φοβούνται κατά περίσταση. Θα έπρεπε όμως να σκέφτονται γενικότερα οι καλλιτέχνες, μήπως σε εποχές όπου ζούμε κυριολεκτικά στην κόψη του ξυραφιού η οποιαδήποτε ανοημάτιστη αυθαιρεσία τους συμβάλλει ώστε να γίνεται ακόμη αποπνικτικότερη η μόλυνση του περιβάλλοντος και μια ολόκληρη κοινωνία, χάρη του μικροαστικού της συμπλέγματος μη φανεί καθυστερημένη, χάβει ως πρωτοπορία οτιδήποτε της εκσφενδονίζεται.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η λέξη».