Κριτική εικαστικών

Ανασταίνοντας τον Νίκο Λύτρα

Υπάρχει ένα αξεπέραστο μέχρι τώρα πρόβλημα το οποίο η έκθεση αυτή επιχειρεί να λύσει, 77 χρόνια μετά την τελευταία του αναδρομική έκθεση στο Ζάππειο. Ο πολύς κόσμος μπερδεύει το όνομά του με του πατέρα του, Νικηφόρου Λύτρα. Οι φιλότεχνοι συγχέουν συχνά τα τοπία του με του Κ. Μαλέα, του άλλου μεγάλου υπαιθριστή ζωγράφου των αρχών του 20ού αιώνα. Οι υπέρμαχοι του μοντερνισμού ενοχλούνται που ένας καλλιτέχνης από τη Σχολή του Μονάχου ήταν πιο επαναστάτης από τους μεταπράτες της παρισινής σχολής. Οι ειδικοί του εξπρεσιονισμού φοβούνται μην αποδειχθεί ότι ο Λύτρας είχε πιο «δυναμική» πινελιά από τον Γ. Μπουζιάνη. Και οι άνθρωποι των μουσείων δεν είχαν έως τώρα μια έκδοση με τα έργα του και τα ιστορικά ντοκουμέντα, ώστε να δουν ανάγλυφα τον θεμελιακό χώρο που κατέχει στο οικοδόμημα της νεοελληνικής ζωγραφικής.

Έτσι η «ανάσταση» του ζωγράφου που επιχειρεί η Εθνική Πινακοθήκη με αυτή τη μεγάλη αναδρομική έκθεση, χρειάζεται όχι μόνο σοβαρό ερευνητικό υπόβαθρο αλλά και γενναιότητα στην παρουσίαση και τις εκτιμήσεις, αφού κυριολεκτικά πρόκειται για μια επιχείρηση «ανακατανομής των αξιών» στην τέχνη μας. Το πετυχαίνει άραγε; Η έκθεση λιγότερο, ο μουσειακός κατάλογος έργων και ντοκουμέντων περισσότερο.

Σε εύλογες εποπτικές ενότητες (πορτρέτα, τοπία) αναρτημένα τα εκθέματα αναπαριστούν λίγο- πολύ την αναδρομική έκθεση του 1929, της οποίας διασώζεται η φωτογραφική αποτύπωση, άρα και το ευρετήριο «σώμα» έργων. Ο επισκέπτης θα δει πολλά ρουτινιάρικα πορτρέτα και εάν επιμείνει διερευνητικά θα εντοπίσει ενδιαφέρουσες απόψεις του στην «παγωμένη» κίνηση των μοντέλων, είναι σαφής η αγάπη του για ιδιότροπες φωτογραφικές γωνίες «πρόσπτωσης» του βλέμματος, στο κλίμα του ιμπρεσιονισμού ως προς το σχέδιο και τη σύνθεση.

Ως προς το χρώμα όμως, κάθε άλλο παρά της γαλλικής σχολής είναι ο Λύτρας, ούτε συμβολισμοί και διακοσμητισμοί υπάρχουν όπως στον Κ.

ΙΝFΟ

Νίκος Λύτρας (1883-1927), Αναδρομική με 160 τοπία, προσωπογραφίες και σχέδια, Εθνική Πινακοθήκη, Βασ. Κωνσταντίνου 50, τηλ. 210-72.35.937, μέχρι 2 Ιουνίου.

Παρθένη ή τον Κ. Μαλέα της εποχής ούτε μελαγχολικοί τόνοι όπως στον Γ. Μπουζιάνη. Το δικό του χρώμα είναι μπόλικο σαν σοβάς, επίδειξη ανεξαρτησίας του ζωγράφου ως προς το οπτικό ερέθισμα, διακήρυξη αυτονομίας και καλλιτεχνικής ελευθερίας .

Ο,τι είναι τα χυμένα χρώματα του Πόλοκ για την αμερικανική ζωγραφική είναι τα τοπία του Λύτρα για τη νεοελληνική, μια διακήρυξη του «βαθμού μηδέν της γραφής» και ένα καθαρό ξεκίνημα της τέχνης για την τέχνη, και όλα αυτά λίγο πριν και λίγο μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν το Μόναχο ήταν ήδη η νέα πρωτεύουσα της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας- του εξπρεσιονισμού και της αφαίρεσης- αλλά όταν επίσης το Παρίσι είχε εδραιωθεί ως μεγαλοεξαγωγέας εικαστικών μοντέλων προς αναδυόμενες χώρες.

Σπουδαία τα έργα του Λύτρα από τότε, αλλά ο μηχανισμός καθιέρωσης στη χώρα μας μπερδεμένος σαν γόρδιος δεσμός, με τους γερμανικής παιδείας ύποπτους για σχέσεις με τα ανάκτορα και τους γαλλικής προωθούμενους από τον εκσυγχρονιστή Βενιζέλο, σε ρόλους όμως που τακτικά αντιστρεφόταν, φέρνοντας μια τον Λύτρα να κερδίζει την πανεπιστημιακή έδρα από τον επίφοβο Κ. Παρθένη και μια τον Μπουζιάνη να κατακτά τη φήμη του πιο καινοτόμου.

Δεκαετίες μετά την εποχή εκείνη, η ανάδειξη της αλήθειας δεν είναι εύκολη. Ο Λύτρας έδειξε την αξία του στην τοπιογραφική πινελιά, αλλά δεν άφησε μνημειακά όπως ο Κ. Παρθένης. Ιδρυτής της καινοτομικής «Ομάδας Τέχνη», αγαπημένος στους μαθητές του, αλλά πέθανε και πολύ νέος. Έκανε τολμηρή τέχνη, αλλά βασίστηκε και στο μεγάλο, κληρονομημένο όνομά του.

Το επαμφοτερίζον αυτό στοιχείο φαίνεται στον μεγάλο κατάλογο της έκθεσης, η επιμελήτρια- η έμπειρη τα χρόνια εκείνα- Αφρ. Κούρια και ο ιστορικός Δ. Πόρτολος του ΕΛΙΑ συγκέντρωσαν πολλά ντοκουμέντα με έκδηλο νόημα, αποφεύγουν ωστόσο τις σαφείς κρίσεις. Έτσι, η τελική γεύση από τον ζωγράφο και την έκθεση παραμένει ανάμεικτη, αναποφάσιστη.