Αντίο στον Έλληνα της καρδιάς

Στα 97 του σταμάτησε να χτυπάει η καρδιά του Ζυλ Ντασσέν, που άφησε πίσω θέατρο, σινεμά και αγώνες για να συναντήσει την αγαπημένη του Μελίνα
«Dimitris», μου έλεγε- κάτω στο υπόγειο, στη φωλιά τους με τη Μελίνα-, «τίποτα δεν τελείωσε. We must discover everything from the beginning (Πρέπει να τ΄ ανακαλύψουμε όλα από την αρχή!)».

Γι΄ αυτό δεν ξέχασε τον Μακαρθισμό. Γι΄ αυτό μέχρι το τέλος μισούσε την προδοσία. Γι΄ αυτό ο Καζάν ήταν ό,τι χειρότερο βρέθηκε μπροστά του- και για τους άλλους φυλακισμένους, διωγμένους και φυσικά προδομένους- εκείνη την εποχή.

Και τι εποχή. Ευλογία και κατάρα μαζί. Όταν η συντριπτική πλειονότητα της κινηματογραφικής βιομηχανίας- από τους writers (συγγραφείς λένε τους γραφιάδες των σεναρίων), τους σκηνοθέτες, ακόμα και αρκετούς από τους big stars- ήλπιζε σε μια καλύτερη κοινωνία. Όλος ο κόσμος είναι δικός μου, η φράση που νοερά σχηματιζόταν πάνω από το Λος Άντζελες ώς τη Νέα Υόρκη. Εκεί, αυτός ο μικρόσωμος, ανήσυχος Εβραίος «έγραψε» μερικές από τις πιο λαμπρές σελίδες του Αmerican Cinema.

«Η εποχή», μου έλεγε όταν τον ρωτούσα για τη δεκαετία του ΄40, «η εποχή μπορεί να σε εκτινάξει ψηλά ή να σε βυθίσει βαθιά». Ο Τζούλι (έτσι, μ΄ αυτό το γοητευτικό όνομα, της Μελίνας απόκτημα, που παραπέμπει στο «Ζυλ και Τζιμ» του Τριφό, έτσι τον έμαθα, έτσι τον καταχώρισα, έτσι τον αγάπησα, έτσι τον προσφωνούσα) ήταν ένα από αυτά τα παιδιά της Αμερικής που τότε, μέσα στη μεταπολεμική γιορτή και τον νεανικό, απελευθερωτικό οργασμό άρχισε να μετράει τ΄ άστρα.

Τι να πρωτοθυμηθώ; Ένα απίστευτο σερί μεγάλων στιγμών, που δείχνει το μέγεθος αυτού του μικροσκοπικού Δαβίδ: 1947, δηλαδή σε ηλικία 36 ετών, υπογράφει ένα από τα πιο σκοτεινά και κορυφαία φιλμ: «Ο δήμιος των κολασμένων», με τον Μπαρτ Λάνκαστερ, τον ασυγκράτητο και σαρωτικό. Ένα χρόνο μετά «Γυμνή πόλη» με Μπάρι Φιτζέραλντ. Ακολουθεί το «Άνθρωποι του αίματος» και αμέσως μετά, αυτοεξόριστος πια για να γλιτώσει από το φασισταριό, στο Λονδίνο σκηνοθετεί το αριστούργημά του «Η νύχτα και η πόλη» με τον Ρίτσαρντ Γουίντμαρκ.

«Ο Καζάν σε κάρφωσε Τζούλι στον Μακάρθι;». Από το βλέμμα του έφευγε η γλύκα και άρχισε να τρέχει και να οργώνει η πίκρα: «Νo, no. Ο Καζάν κάρφωσε πολλούς άλλους. Εμένα με έδωσε ο Έντουαρντ Ντμίτρικ» (εξαιρετικός σκηνοθέτης κι αυτός). Έτσι ο Τζούλι άρχισε να ακολουθεί την πορεία των προγόνων του. Και Εβραίος και αριστερός, δηλαδή πρόσφυγας διαρκώς. Αγγλία ο πρώτος καταυλισμός, Παρίσι ο δεύτερος. Εκεί επανέρχεται με ένα ακόμα αριστοτεχνικό φιλμ: σκηνοθετεί το «Ριφιφί» (1956). Αυτό ήταν. Κάπου εδώ ο μεγάλος κινηματογραφιστής, σκηνοθέτης Ζυλ Ντασσέν ερωτεύεται την πιο εκρηκτική και τη μόνη αληθινή σταρ που έβγαλε η Ελλάδα, και όπως περίπου συνέβη με τον Έριχ φον Στροχάιμ στη «Λεωφόρο της Δύσεως» που παραδίδεται αμαχητί στην Γκλόρια Σβάνσον έτσι και ο Τζούλι. Αμαχητί στην αγκαλιά της Μελίνας. Ποιος τον αδικεί; Κανείς!

Η κηδεία του θα γίνει αύριο νωρίς το απόγευμα (η ώρα δεν είχε οριστεί μέχρι χθες αργά το βράδυ)
στον ισραηλιτικό τομέα του Γ΄ Νεκροταφείου, και θα ταφεί στο 1ο Νεκροταφείο, δίπλα στη Μελίνα

Με καρδιά ταραγμένη και φλογισμένη αρχίζει να υπηρετεί τη θεά. Όσα έκανε εν Ελλάδι όλοι σχεδόν τα θυμούνται αρκετά καλά. Από τον «Τελευταίο πειρασμό», το «Ποτέ την Κυριακή», το «Τοπ Καπί», με το οποίο την πλαισίωσε με αρκετά γνωστά ονόματα του αγγλόφωνου σινεμά, έως την κορυφαία στιγμή του- κινηματογραφικά-, τη «Φαίδρα».

Από καραμπόλα, λόγω Μελίνας, ο Τζούλι μεταμορ φώνεται σε Έλληνας. Όπως λέει και ο Ποιητής για τον Μπολιβάρ, «Τζούλι, είσαι ωραίος σαν Έλληνας». Έτσι βάζει το όνομά του στην εκστρατεία για την επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα. Έτσι, μαζί με τη Μελίνα, βάζει πάλι το όνομά του για τη μετάκληση στην Ελλάδα πρώτων ονομάτων του θεάτρου. Έτσι όταν η Μελίνα αναλαμβάνει το υπουργείο Πολιτισμού, ο Τζούλι είναι που συμβουλεύει, που ανοίγουν οι πόρτες του Κέντρου Κινηματογράφου, που αρχίζουν οι χρηματοδοτήσεις και που επιτέλους αρχίζει η Ψωροκώσταινα να παράγει μαζικά καλλιτεχνικές ταινίες.

Όλοι του οφείλουν αλλά και για όλους όσους γνώρισε είχε πάντα έναν καλό λόγο να πει. Ρωτήστε τον Κώστα Καζάκο. Όταν με την Τζένη Καρέζη έσπασαν τα ταμεία με τον Έντουαρντ Άλμπι και το «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ», ο Τζούλι ως σκηνοθέτης ήταν εκεί. «Ποιο ήταν το μυστικό του στη διδασκαλία τη μαγική;», ρώτησα την Τζένη. «Απλό», μου είχε πει. «Ο μόνος που σε πλησιάζει ερωτικά και σου μιλάει στ΄ αυτί. Ηθοποιός γι΄ αυτόν είναι ο απόλυτος θεός».

Τζούλι, τα γράφω όλα βιαστικά. Επίτηδες το ΄κανες κι έφυγες τόσο αργά, να μην προλάβω να γράψω αρκετά. Μια η παρηγοριά. Εκεί που πας θα βρεις όλα τα καλά παιδιά. Και να ΄σαι σίγουρος. Ό,τι και να κάνεις δεν θα μου ξεφύγεις. Κάποια στιγμή θα είμαστε πάλι μαζί όπως παλιά. Με άπειρα φιλιά, ο αιώνιος Έλληνας θαυμαστής σου Dimitris!

● Φόρο τιμής στον Ζυλ Ντασσέν απέτισε χθες το βράδυ η Βουλή. Για το έργο του αλλά και την όλη πορεία του μίλησαν ο υπουργός Πολιτισμού και οι κοινοβουλευτικοί εκπρόσωποι όλων των κομμάτων Ο Πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής έκανε την ακόλουθη δήλωση: «Θρηνούμε την απώλεια ενός Έλληνα πρώτης γενιάς που μαζί με τη σύντροφό του, την αείμνηστη Μελίνα Μερκούρη, δεν σταμάτησε ποτέ να δείχνει έμπρακτα την αγάπη του για καθετί σπουδαίο και πραγματικό που γεννήθηκε σ΄ αυτό τον τόπο». Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Γιώργος Παπανδρέου δήλωσε τα εξής: «Αγωνίστηκε με πάθος και αυταπάρνηση για την ελευθερία και τη δημοκρατία. Τον κυνήγησαν γι΄ αυτό. Δεν τον λύγισαν, αντίθετα τον πείσμωσαν. Με τη Μελίνα έγιναν σύμβολο αντίστασης ενάντια στην εφτάχρονη δικτατορία. Το μεγάλο έργο που αφήνει πίσω του, παγκόσμια γνωστό, μας κάνει υπερήφανους».


«Ένα μπουκέτο λουλούδια για την πρώτη μπουλντόζα»

«Εάν σκοτώσω τον Σαρόν τι θα γίνει; Θα πάω φυλακή; Ε, θα συνεχίσω να διαβάζω βιβλία για το υπόλοιπο της ζωής μου!» (2002).

«Ο Ηλία Καζάν ήταν προδότης.

Έπρεπε να αρνηθεί το Όσκαρ, ώστε να μη σπείρει, για μια ακόμα φορά, τη διχόνοια και την πίκρα ανάμεσα σε αυτούς που έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στον κινηματογράφο» (1 999).

«Πιστεύω ότι υπάρχουν δυνάμεις που ενεργά είναι αντίθετες στο δικαίωμα ύπαρξης του κράτους του Ισραήλ. Εντούτοις θεωρώ τη μεταχείριση του παλαιστινιακού λαού απαράδεκτη, ηττοπαθή και τραγικό λάθος. Δημιουργούν όλο και περισσότερο μίσος και θυμό, που θα κρατήσει για πολλές γενιές».

«Ζω μόνο και μόνο για να δώσω ένα μπουκέτο λουλούδια στην πρώτη μπουλντόζα που θα σκάψει για να μπουν τα θεμέλια του νέου Μουσείου Ακροπόλεως, το όνειρο της Μελίνας και της Ελλάδας» (2002). «Όταν ήμουν οκτώ χρόνων, σε μια σχολική παράσταση, έπαιξα τον ρόλο ενός δέντρου. Από τότε ήξερα ότι το θέατρο θα είναι το δέντρο της ζωής μου»
Ξεκίνησε και τελείωσε με θέατρο

Από το θέατρο ξεκίνησε, στο θέατρο έκλεισε την καριέρα του ο Ζυλ Ντασσέν. Έκανε σπουδές δραματικής τέχνης στην Ευρώπη στα 25 του και στη συνέχεια δούλεψε ως ηθοποιός στο Εβραϊκό Θέατρο της Νέας Υόρκης. «Χαιρόμουν πάντα να δουλεύω στο θέατρο», έλεγε σε συνέντευξή του στο τεύχος «Jules Dassin» του 34ου Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης .

Το θέατρο το «ξαναβρήκε» μαζί με τη Μελίνα. Το 1961, όταν ανέβασε στο Παρίσι το «Ιλ μπεν έσερε» των Μπρουτζάτι- Μάουρι διασκευασμένο με τον τίτλο «Φλόρα». Το 1966 ανέλαβε τη σκηνοθεσία στις ΗΠΑ του μιούζικαλ «Ίλια ντάρλινγκ», μεταφορά στη σκηνή τού «Ποτέ την Κυριακή».

Χρειάστηκε να περάσουν άλλα οκτώ χρόνια για να ξανασυναντηθεί με το θέατρο, στην Ελλάδα πια. Το ΄75, μετά την επιστροφή του με τη Μελίνα, σκηνοθετεί την «Όπερα της πεντάρας» των Μπρεχτ- Βάιλ. Με τη Μελίνα (πολιτικό πρόσωπο πια, παίζει για λίγες μόνον εβδομάδες- θα την αντικαταστήσει η Εύα Κοταμανίδου) και τον Νίκο Κούρκουλο. Τη σεζόν 1978-79 σκηνοθετεί τη σύνθεση «Συντροφιά με τον Μπρεχτ», που σκαρώνει μαζί με τον Μάριο Πλωρίτη και το ΄79 σκηνοθετεί για τελευταία φορά τη Μελίνα στο θέατρο: «Γλυκό πουλί της νιότης» του Ουίλιαμς και επιστροφή της Μελίνας ύστερα από είκοσι έτη στον ρόλο που τη σημάδεψε.

Το 1982 ανεβάζει για τους Καρέζη – Καζάκο το «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ» του Άλμπι και το χειμώνα ΄83-΄84 τού ανοίγονται οι πόρτες του Εθνικού Θεάτρου. Θα ανεβάσει το «Ένας μήνας στην εξοχή» του Τουργκένιεφ και το «Σπίτι του σπαραγμού» του Σο. Το καλοκαίρι του ΄85 τον καλεί η Λυρική Σκηνή για να σκηνοθετήσει τον «Οθέλλο» του Βέρντι στο Ηρώδειο.

Τα επόμενα τέσσερα χρόνια σκηνοθετεί τις παραστάσεις: «Ακρότητες» του Μαστροσιμόνε για την Κάτια Δανδουλάκη, «Ο Δρόμος για τη Μέκκα» του Φούργκαρντ για το Εθνικό, «Ανατόλ» του Σνίτσλερ ξανά για τη Δανδουλάκη, «Ο Γλάρος» του Τσέχοφ- τελευταία συνεργασία του με το Εθνικό.

Θα περάσουν πέντε χρόνια για να ξανασκηνοθετήσει. Στα 81 του πια, επανέρχεται στην «Όπερα της πεντάρας» το καλοκαίρι του 1993. Η τελευταία του σκηνοθετική παρουσία στο θέατρο θα γίνει τον χειμώνα που ακολουθεί.

Ανεβάζει για τον Κώστα Καζάκο τον «Θάνατο του εμποράκου» του Μίλερ.


Οι ταινίες του

● «Νazi agent» (1942)

● «Τhe affairs of Μartha» (1942)

● «Μετά την καταισχύνη» (Reunion in France, 1943) ● «Υoung ideas» (1944)

● «Τhe Canterville ghost» (1944)

● «Α letter for Εvie» (1945) ● «Τwo smart people» (1946)

● «Ο δήμιος των κολασμένων» («Βrute force», 1947)

● «Γυμνή πόλη» («Τhe naked city», 1948)

● «Άνθρωποι του αίματος» («Τhieve΄s highway», 1949) ● «Η νύχτα και η πόλη» («Νight and the city, 1950) ● «Ριφιφί» (Du Riffifi chez les Ηommes, 1955)

● «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» («Celui qui dot mourir», 1957)

● «Θηλυκός δαίμων» («La loi», 1958)

● «Ποτέ την Κυριακή» («Νever on Sunday», 1960) ● «Φαίδρα» («Ρhaedra», 1961)

● «Τοπ Καπί» («Τop Κapi», 1963)

● «Στις 10.30 ένα καλοκαιρινό βράδι» («10.30

pm Summer», 1966)

● «Εκτέλεση εν ψυχρώ» («Uptight», 1968)

● «Υπόσχεση την αυγή» («Ρromise at dawn», 1970) ● «Η δοκιμή» («Τhe rehearsal», 1974)

● «Κραυγή γυναικών» («Α dream of passion», 1978) ● «Στα 16 γνώρισα τον έρωτα» («Circle of two», 1980)